ZƏNGƏZUR DƏHLİZİ MƏSƏLƏSİ REGİONAL HESABLAŞMALARIN YENİ FAZASINA DAXİL OLUR Qəvami Sadıqbəyli yazır

Son günlər diplomatik mənbələrdən yayılan məlumatlarda bildirilir ki, ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Tom Barak  Zəngəzur dəhlizinin inşası ilə bağlı Vaşinqtonun mövqeyini açıq şəkildə bəyan edib. Onun sözlərinə görə, bu strateji layihədə “nüfuzlu bir özəl Amerika şirkəti”nin zəmanətçi statusunda iştirakı nəzərdə tutulur. Məlumata görə, təşəbbüs birbaşa olaraq Türkiyə tərəfindən irəli sürülüb və ABŞ bu təklifi qəbul edib. Lakin bu məsələ ilə bağlı  Ermənistan tərəfi yeni bir şərt irəli sürüb. Ermənilərin şərtinə görə  həmin amerikalı şirkət yalnız Zəngəzur bölgəsində deyil, dəhlizin Naxçıvan ərazisindən keçən hissəsində də fəaliyyət göstərməlidir.

Bu, faktiki olaraq ABŞ şirkətinin Zəngəzurdan Türkiyəyə qədər uzanan yol boyunca tam nəzarət funksiyasını yerinə yetirməsi anlamına gəlir. Belə bir mexanizmin tətbiqi Azərbaycanın maraqlarına ziddir, çünki bu halda Azərbaycanın Naxçıvan üzərindən keçən yüklərə və daşımaların tərkibinə nəzarət imkanı məhdudlaşacaq. 

Ermənistanın bu təklifi Bakının sərt etirazına səbəb olub və Azərbaycan rəhbərliyi bu yanaşmanı Naxçıvanın suverenliyinə qarşı yönəlmiş qəbuledilməz xarici müdaxilə kimi qiymətləndirib.

Məlum olduğu kimi, Zəngəzur dəhlizinin ümumi uzunluğu təxminən 32 km-dir. Bu qısa, lakin strateji baxımdan mühüm dəhliz Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsində əsas açarlardan birinə çevrilməkdədir. 2020-ci ilin 10 noyabrında imzalanan üçtərəfli Moskva bəyannaməsinin 9-cu bəndinə görə, bu dəhlizin açılması və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi Rusiya sərhəd qüvvələrinin nəzarəti altında həyata keçirilməli idi. Lakin üstündən 5  ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, bu maddə icra olunmayıb.

Bunun başlıca səbəbi Rusiya və İranın eyni mövqedən çıxış etməsidir. Onların strateji maraqları Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan və Türkiyə arasında birbaşa quru əlaqəsinin yaranmasına qarşıdır. Belə bir əlaqənin qurulması regionda Azərbaycan–Türkiyə tandeminin güclənməsinə və Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hərbi-geosiyasi rolunun zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, bəzi beynəlxalq mənbələr bildirir ki, ABŞ-ın təklif etdiyi şirkət bu dəhlizi 100 illik icarəyə götürmək niyyətindədir. Əgər bu informasiya təsdiqlənərsə, bu fakt regionda uzunmüddətli strateji maraqların və yeni geosiyasi paylaşmanın başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu yanaşma Moskvanın ciddi narahatlığına səbəb olub və Rusiya tərəfi Vaşinqtonun bu istiqamətdəki niyyətini “regionun balansını pozacaq müdaxilə” kimi şərh edir.
Rusiyanın imperial niyyətlərinə baxmayaraq, hazırda  Azərbaycan nəinki bölgədə, həm də beynəlxalq diplomatik platformalarda təşəbbüskar və aparıcı aktor kimi çıxış edir. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən Müharibəsi nəticəsində Ermənistanın məğlub edilməsi Azərbaycanın həm hərbi-siyasi qüdrətini, həm də regional liderlik bacarığını sübut etdi.

Zəngəzur dəhlizi təkcə nəqliyyat layihəsi deyil – bu, həm də XX əsrin əvvəlindən bəri davam edən geosiyasi ədalətsizliyin aradan qaldırılması və Azərbaycanın suverenlik hüququnun bərpası məsələsidir. Zəngəzur bölgəsində azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş etnik təmizləmə və bu səbəbdən qərb bölgələri ilə Naxçıvan arasında əlaqənin kəsilməsi hələ də regionun qanayan yarası olaraq qalır. Tarix göstərir ki, bu cür proseslərin arxasında bir qayda olaraq həmişə Rusiyanın  imperiya strategiyası dayanmışdır.
Lakin bu gün yeni reallıqlar formalaşır. Azərbaycanın mövqeyi aydındır: Zəngəzur dəhlizi yalnız sülh və əməkdaşlıq üçün deyil, həm də regional balansın bərpası üçün açılmalıdır. Bu dəhlizin gələcək taleyini isə artıq təkcə Moskva və Vaşinqtonun deyil, həm də Azərbaycanın iradəsi və güclənən mövqeyi müəyyən edəcək.

Qəvami SADIQBƏYLİ