1 trilyonluq müharibə RAKURS

İranla ABŞ arasında ən böyük problem etimadsızlıq, ən real həll isə qarşılıqlı güzəştlər və təhlükəsizlik təminatlarıdır

İran müharibəsi Pentaqona təxminən 40 milyard dollara başa gəlib. Bu barədə Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) təhlilində yazılıb. CSIS-in baş məsləhətçisi Mark Kansian bildirib ki, bu rəqəmə sursat, məhv edilmiş avadanlıq və hərbi bazalara dəyən ziyan daxildir, lakin nazirliyin 2026-cı maliyyə ili büdcəsinə artıq daxil edilmiş və 1 trilyon dolları keçən əməliyyat xərcləri daxil deyil. Xərc yükünün əsas hissəsi Müdafiə Nazirliyinin üzərinə düşüb, lakin hərbi münaqişə Daxili Təhlükəsizlik Nazirliyi və Veteranlar İşləri Nazirliyi kimi digər qurumlara da 1 milyard dollara başa gəlib.

Sadə amerikalılar üçün müharibənin böyük bir hissəsində benzinin qiyməti ölkə üzrə orta hesabla qallon üçün 3 dollardan az olan qiymətdən 4 dollardan çoxa yüksəlib. Amerikalı ailələr müharibə baş verməsəydi ödəyəcəklərindən 253 dollardan çox xərcləyiblər. Yaxın Şərqdən neft təxminən dörd aydır ki, gəlmir. Dünya müharibə zamanı 1,15 milyard barel neft itirib. Əmək Statistikası Bürosunun son məlumatlarına görə, enerji qiymətlərinin artması səbəbindən illik inflyasiya üç ildə ilk dəfə 4%-i keçib. Qiymətlər hazırda keçən il orta Amerika əmək haqqının artmasından daha sürətli artır. Başqa sözlə, inflyasiya aprel və may aylarında əmək haqqının artımını yeyir - bu, 2023-cü ildən bəri ilk dəfə baş verir.

ABŞ və İran nümayəndə heyətləri müharibəyə son qoymaq üçün İsveçrədə bir araya gəliblər. Danışıqlar fonunda ABŞ prezidenti Donald Tramp təhdidlər etməyə başlayıb və İranla razılaşma əldə edilməsə, ABŞ-ın Hörmüz boğazına nəzarəti ələ keçirə biləcəyini bildirib. İrandakı mənbə bildirib ki, Trampın təhdidlərindən sonra ABŞ və İran arasında danışıqlar çıxılmaz vəziyyətə düşüb.

Danışıqlarda "irəliləyiş"?

İran Xarici İşlər Nazirliyinin verdiyi açıqlamada ABŞ və İran nümayəndə heyətləri yekun razılaşmanın bağlanması üçün danışıqlara hazırlıqları müzakirə etdikləri bildirilib. İran, Qətər və Pakistan İsveçrədə ABŞ ilə danışıqların birinci mərhələsindən sonra irəliləyiş əldə etdiklərini açıqlayıblar. Bu barədə Amerikanın CNN televiziya kanalı İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsünə, İran mediasına və vasitəçi ölkələr - Qətər və Pakistanın açıqlamalarına istinadən məlumat verib. İran XİN-in sözçüsü Esmail Baqayi qeyd edib ki, ABŞ və İran nümayəndə heyətləri yekun razılaşmanın bağlanması üçün danışıqlara hazırlıqları müzakirə ediblər. Xüsusilə, onlar İranın dondurulmuş aktivləri və İran neftinin satışına görə sanksiyalardan azadolmaları mövzularına toxunublar. Əlavə edib ki, "əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edilib".

Baqai qeyd edib ki, ABŞ və İran Hörmüz boğazından gəmilərin təhlükəsiz keçidinin təmin edilməsinin vacibliyi barədə razılığa gəliblər. Vasitəçilər Pakistan və Qətərin birgə bəyanatında bildirilir ki, ABŞ və İran arasında bu yaxınlarda başa çatan danışıqlar "müsbət və konstruktiv atmosferdə" keçirilib və "həvəsləndirici irəliləyiş" əldə edilib. Bəyanatda əlavə edilib ki, ABŞ və İran "vasitəçilik prosesinə siyasi nəzarət" təmin etmək üçün Yüksək Səviyyəli Komitə yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Baş danışıqçılar Yüksək Səviyyəli Komitəyə müntəzəm olaraq hesabat verəcək və işçi qruplarına rəhbərlik edəcəklər.

Komitə "60 gün ərzində yekun razılığa gəlmək üçün yol xəritəsi" barədə razılığa gəlib və əlavə edib ki, "bütün məsələlər üzrə" texniki danışıqlar bu həftənin sonuna qədər İsveçrədə davam edəcək. Bəyanatda əlavə edilib ki, ABŞ və İran həmçinin Livanda hərbi əməliyyatlara son qoyulmasını təmin etmək üçün Livanla "münaqişələrin aradan qaldırılması qrupu" və Qətər və Pakistanın vasitəçiliyi ilə "münaqişələrin aradan qaldırılması qrupu" yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Atəşkəs razılaşmasına baxmayaraq, Livanda İsrail və İranın dəstəklədiyi Hizbullah qruplaşması arasında döyüşlər davam edir.

Trampın təhdidlərinə İran nümayəndə heyətinin rəhbəri Məhəmməd Qalibaf daha ciddi reaksiya verib və ABŞ-a "sözlərini seçməyi" məsləhət görüb. Bu, ABŞ prezidenti Donald Trampın iranlıları qəzəbləndirdiyi və incə danışıqları pozduğu ilk dəfə deyil. Amerika televiziya kanalı CNN mənbələrə istinadən verdiyi məlumatda qeyd edir ki, Trampın bazar günü İrana yenidən hücumlarla bağlı qeyri-diplomatik təhdidləri ABŞ vitse-prezidenti J.D. Vance-in Trampın onu "yeni bir səhifə açmaq və İran xalqı ilə münasibətlərimizi dəyişdirmək" üçün "diplomatik" missiyaya göndərdiyini bildirməsindən dərhal sonra gəlib.

Tramp “İran Livanda artan zorakılığın səbəbkarı olan Hizbullahı ram etməsə, İrana yenidən çox sərt zərbə vuracağıq", deyə bəyan edib. O, həmçinin İran diplomatlarını Hörmüz boğazını açmasalar, "lənətə gəlmiş ölkələrə" heç vaxt evlərinə qayıtmayacaqları ilə hədələyib.

Kimdir haqlı?

Bu suala obyektiv cavab vermək çətindir, çünki tərəflərin hər biri öz təhlükəsizlik və siyasi maraqlarını legitim hesab edir. Daha faydalı yanaşma “niyə qarşıdurma yaranıb?” və “niyə həll olunmur?” suallarına baxmaqdır. İran və ABŞ arasındakı gərginlik yalnız nüvə proqramı ilə bağlı deyil. Əsas səbəblər təhlükəsizlik dilemması, nüvə proqramı, regional nüfuz uğrunda mübarizədir. ABŞ və müttəfiqləri İranın nüvə proqramını, raket arsenalını və regiondakı təsirini təhlükə sayır.

İran isə ABŞ hərbi bazalarını, sanksiyaları və rejim dəyişikliyi ehtimalını öz mövcudluğuna təhlükə kimi görür. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə "təhlükəsizlik dilemması" adlanan vəziyyətdir: hər tərəf özünü müdafiə etdiyini düşünür, qarşı tərəf isə bunu hücum hazırlığı kimi qəbul edir.

Qərb İranın nüvə silahına yaxınlaşdığını düşünür. İran isə proqramın dinc məqsədli olduğunu bildirir və nüvə texnologiyasını suveren hüququ hesab edir. İran özünü Yaxın Şərqdə müstəqil güc mərkəzi kimi təqdim edir. ABŞ, İsrail və bəzi Körfəz ölkələri isə İranın regional təsirinin məhdudlaşdırılmasını istəyir.

Rusiya hansı roldadır: katalizator, yoxsa tərəfdaş?

Rusiyanı qarşıdurmanın əsas səbəbi adlandırmaq çətindir, amma o, müəyyən mənada katalizator rolunu oynayır. Rusiyanın maraqlarından biri və birincisi ABŞ-ın diqqətinin bir hissəsini Yaxın Şərqə yönəltməkdir. İkinci səbəb Qərb blokunun resurslarının bölünməsidir. Üçüncüsü, İranla enerji, hərbi və ticarət əməkdaşlığının güclənməsi və sanksiyalar altında olan iki ölkənin bir-birinə dayaq olmasıdır. Amma Moskva da tammiqyaslı İran-Qərb müharibəsində maraqlı deyil. Çünki regionda xaos Rusiyanın öz iqtisadi maraqlarına da zərər vurur. Enerji qiymətlərinin həddindən artıq dəyişməsi qeyri-müəyyənlik yaradır. Rusiya bir neçə cəbhədə eyni vaxtda qarşıdurma istəmir. Bu səbəbdən Rusiyanın siyasəti daha çox "gərginliyi idarə etmək" xarakteri daşıyır, nəinki onu sonsuz artırmaq.

Bu, enerji müharibəsidir? Qismən bəli. İran dünyanın ən strateji enerji bölgələrindən birində yerləşir. Xüsusilə Hormuz boğazı qlobal neft və LNG daşımalarının kritik hissəsinin keçdiyi marşrutdur. Buna görə də, İranla hərbi gərginlik neft qiymətlərinə dərhal təsir edir.

ABŞ isə enerji bazarlarında sabitlik istəyir. Çin, Hindistan, Avropa və Yaponiya enerji təhlükəsizliyindən narahat olur. Rusiya, Körfəz ölkələri və digər ixracatçılar da qiymət dəyişikliklərindən təsirlənirlər. Amma qarşıdurmanı yalnız enerji ilə izah etmək düzgün olmazdı. Burada ideologiya, təhlükəsizlik, regional nüfuz və böyük güclər rəqabəti də mühüm rol oynayır.

Bəs kompromisə kim mane olur? Əslində bir nəfər və ya bir dövlət yox. Maneələr bir neçə səviyyədədir. Birincisi, qarşılıqlı etimadsızlıqdır. İran rəhbərliyi düşünür ki, güzəşt yeni təzyiqlərə gətirib çıxaracaq. ABŞ-da isə çoxları hesab edir ki, İran vaxt qazanmaq üçün danışıqlardan istifadə edir.

İkincisi, daxili siyasi qüvvələrdir. Həm Vaşinqtonda, həm də Tehranda kompromisə qarşı çıxan qruplar mövcuddur. İran daxilində sərt xətt tərəfdarları, ABŞ-da və regionda İranın güclənməsini təhlükə hesab edən dairələr.

Üçüncüsü, regional oyunçulardır. İsrail, Körfəz ölkələri, Türkiyə, Rusiya və Çin kimi aktorların da öz təhlükəsizlik və iqtisadi maraqları var. Bu maraqlar hər zaman üst-üstə düşmür. Bəs, çıxış yolu nə ola bilər? Tarixi təcrübə göstərir ki, tam qələbə modeli işləmir. Ən real variant isə İranın nüvə fəaliyyətinə beynəlxalq nəzarətin gücləndirilməsi, sanksiyaların mərhələli yumşaldılması, regional təhlükəsizlik mexanizmlərinin qurulması, ABŞ, İran, Körfəz ölkələri və digər regional güclərin iştirak etdiyi uzunmüddətli təhlükəsizlik dialoqudur.

Əgər məsələni geosiyasi baxımdan qiymətləndirsək, burada "yaxşı" və "pis" tərəf deyil, bir-birini təhlükə kimi görən güclər mövcuddur. İran təhlükəsizlik və suverenlik iddiası ilə hərəkət edir. ABŞ və müttəfiqləri isə İranın potensial güclənməsini risk hesab edir. Rusiya və Çin bu qarşıdurmadan müəyyən strateji üstünlüklər əldə edə bilsələr də, onlar da tammiqyaslı regional müharibədə maraqlı deyillər. Ən böyük problem etimadsızlıqdır, ən real həll isə qarşılıqlı güzəştlər və təhlükəsizlik təminatlarıdır.

V.VƏLİLİ