Kövrək atəşkəs, yoxsa aktiv müharibə? RAKURS

Dünyanın Hörmüz, İsrailin Hizbullah problemi

İran İsrailin Livandakı hərəkətlərinə görə Hörmüz boğazından keçən bütün gəmiçilikləri dayandırıb. Donald Tramp ABŞ və İran arasında iki həftəlik atəşkəs elan etdikdən bir gün sonra Hörmüz boğazı faktiki olaraq bağlı qalır və İsrail qüvvələri Livanın cənubundakı Hizbullah mövqelərinə zərbələr endirməyə davam edir. ABŞ və İsrail atəşkəs razılaşmasının Livana şamil edilmədiyini iddia edirlər. Bu arada, İran hökuməti bunun əksini iddia edir və zərbələrə son qoyulmasını tələb edir.

Çərşənbə günü Hörmüz boğazından yalnız bir neçə gəmi keçə bilib və İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) icazəsiz keçmək cəhdlərini məhv etməklə hədələyir. Boğazın açılması ABŞ və İran arasında atəşkəs üçün əsas şərtdir.

Britaniya gəmi brokeri SSY BBC Verify-ə Fars körfəzindəki gəmilərin aşağıdakı mesajı aldığını təsdiqləyib: "Fars körfəzi və Oman dənizindəki bütün gəmilərə diqqət yetirin. Bu, İİKK Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Hərbi Dəniz Stansiyasıdır. Hörmüz boğazı bağlı qalır və boğazdan keçməzdən əvvəl İİKK-dən icazə almalısınız. Üzməyə çalışan hər hansı bir gəmi hücuma məruz qalacaq və məhv ediləcək". Gəmilərin heyətləri mesajı beynəlxalq dəniz bildirişləri üçün istifadə olunan tezlikdə eşidiblər.
Trafikin dayandırılması İsrailin Livana davam edən hücumları ilə əlaqələndirilir. Məlumata görə, bu səhər boğazdan ilk keçən Yunanıstan yük gəmisi NJ Earth və Liberiya bayrağı altında üzən Daytona Beach olub.

İran qlobal iqtisadiyyatı girov saxlayır - CNN

İran Hörmüz boğazından təsirin vacib vasitəsi kimi istifadə edərək qlobal iqtisadiyyatı "enerji tələsinə" salıb. ABŞ prezidenti Donald Tramp Vaşinqton və Tehran arasında iki həftəlik atəşkəsi "mütləq qələbə" adlandırsa da, razılaşma şərtlərinin ətraflı təhlili İranın strateji üstünlüyünü nümayiş etdirir, CNN xəbər verir. Bu uğurun əsas rıçağı qlobal neft tədarükünün daşınması üçün əsas marşrut olan Hörmüz boğazına nəzarət idi. Gəmiçilik yollarının bərpası ilə bağlı razılaşma İranın qlobal iqtisadiyyatı genişmiqyaslı hərbi güc tətbiq etmədən idarə etmək qabiliyyətini təsdiqləyib.

Neft və qaz bazarı atəşkəs xəbərinə dərhal reaksiya verib və qiymətlər 15-20% düşüb. Lakin ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, boğaza giriş məhdud olaraq qaldığı üçün bu, yalnız müvəqqəti sabitlik illüziyasıdır. İran artıq dünya enerji ehtiyatlarının beşdə birinin və gübrə ixracının üçdə birinin keçdiyi gəmiçilik yolunu altı həftə ərzində bağlayaraq qlobal bazarları qeyri-sabitləşdirmək qabiliyyətini nümayiş etdirib. Bu, Asiya enerji sektorunda böhranlara, Avropada qiymətlərin artmasına və ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin artmasına səbəb olub. Oxford Economics-in təhlilinə görə, İran boğazı "iqtisadi müharibə"nin təsirli bir alətinə çevirib və rejimin qorunmasına və atəşkəsə nail olmağa kömək edən strateji təzyiq göstərib.

Geosiyasi üstünlüklərdən əlavə, Tehran əhəmiyyətli maliyyə qazancları əldə edib. Bazar çatışmazlığı səbəbindən, adətən endirimlə satılan İran nefti bu dövrdə Brentdən daha yüksək qiymətlərlə satılırdı. Bu, hətta Vaşinqtonu qlobal böhranın azaldılması tədbirlərinin bir hissəsi olaraq 140 milyon barel İran neftinin ixracına müvəqqəti olaraq icazə verməyə vadar edib. İran hazırda uzunmüddətli perspektivdə Hörmüz boğazı üzərində dominantlığını möhkəmləndirməyə çalışır. Strateji su yolundan keçid üçün rəsmi tranzit haqlarının tətbiqi müzakirə olunur və Oman potensial olaraq bu haqların toplanmasında vasitəçi rolunu oynayır. Gəmiçilik sənayesi məlumat təminatçısı Lloyd's List-ə görə, fərdi gəmilərin hər tranzit üçün 2 milyon dollara qədər ödəniş etməsi halları artıq təsdiqlənib. Fars körfəzindən neftin daşınması üçün alternativ yolların demək olar ki, tamamilə olmaması nəzərə alınmaqla, yükdaşıyanlar İranın uzunmüddətli maliyyə və siyasi təsirinə yol açacaq yeni şərtlərini qəbul etməyə daha çox hazır ola bilərlər.

Bu arada, İran Hörmüz boğazından keçən neft tankerlərinə rüsum tətbiq etməyi planlaşdırır və kriptovalyuta ilə ödənilən hər barel üçün 1 dollar rüsum təklif edir. Tehran boğazdan keçən hər gəmi üçün 2 milyon dollara qədər haqq ala bilər, lakin gəmi operatorlarının bu rüsumları ödəməyə razı olub-olmadığı hələ məlum deyil.

Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazının tam açılması və danışıqların davam etdirilməsi müqabilində İrana qarşı bombardmanı iki həftə dayandırmağa razılıq verib. İran da öz növbəsində hücumlara son qoyulması müqabilində Hörmüz boğazını açmağa razılıq verib.

Livan atəşi

İsrail iki həftəlik atəşkəs elan edildikdən bir neçə saat sonra çərşənbə günü cənubi Livana bir sıra kütləvi hücumlar həyata keçirib. İsrail ordusu İranın dəstəklədiyi Hizbullah qrupunun mövqelərinə hücum etdiyini iddia edir. Livan Səhiyyə Nazirliyinin çərşənbə axşamı yayımladığı məlumata görə, atəş nəticəsində 100-dən çox insan həlak olub, 800-dən çox insan yaralanıb.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu İsrailin Livana hücumlarını dayandırmadığı təqdirdə qisas alacağı barədə xəbərdarlıq edib. "Müqavilələri pozan ABŞ-a və onun sionist müttəfiqi, cəlladına güclü xəbərdarlıq göndəririk: əgər sevimli Livana qarşı təcavüz dərhal dayandırılmasa, biz öz vəzifəmizi yerinə yetirib cavab verəcəyik", - deyə İran dövlət televiziyası tərəfindən yayımlanan bəyanatda bildirilir.

İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu çərşənbə axşamı televiziya ilə yayımlanan çıxışında bildirib ki, İsrail lazım gələrsə, İranla qarşılaşmağa hazırdır. "Açıq deyim: hələ də yerinə yetirməli olduğumuz vəzifələr var və biz onları yerinə yetirəcəyik - ya razılığa gəlməklə, ya da hərbi əməliyyatları bərpa etməklə", - deyə o bildirib. "Lazım gələrsə, hərbi əməliyyatlara qayıtmağa hazırıq. Barmağımız əvvəlki kimi tətikdədir".

Netanyahu həmçinin bildirib ki, Yaxın Şərqdəki atəşkəs Hizbullah yaraqlılarına qarşı əməliyyatlara şamil edilmir. Baş nazirin sözlərinə görə, onlar davam edəcək və o, şəxsən İranla atəşkəsin Livan qrupuna şamil edilməməsində israr edib.

Növbəti danışıqlar

Çərşənbə günü İranla bağlı danışıqların şənbə günü Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçiriləcəyi açıqlanıb. Ağ Evin mətbuat katibi Kerolin Levit bildirib ki, ABŞ-ı vitse-prezident J.D. Vance, eləcə də Donald Trampın xüsusi nümayəndələri Stiv Vitkoff və Cared Kuşner təmsil edəcək. Pakistanın Baş naziri əvvəllər danışıqların 10 aprel cümə günü İslamabadda başlayacağını gözlədiyini bildirmişdi.

V.VƏLİLİ