100 milyard avroluq layihədə böhran: Avropanın xəyalı ölür

Avropanın 100 milyard avro dəyərində olan döyüş təyyarəsi layihəsi Fransa ilə Almaniya arasındakı çəkişmə səbəbindən dağılma həddinə çatıb. Paris və Berlin arasında artan gərginlik Avropanın müdafiə ilə bağlı strateji xəyalını qeyri-müəyyənliyə sürükləyib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Avropanın ən inkişaf etmiş döyüş təyyarəsi kimi nəzərdə tutulan Gələcəyin Döyüş Hava Sistemi (FCAS) layihəsi təxminən 10 ildən sonra ciddi böhranla üz-üzə qalıb. 

2017-ci ildə Fransa və Almaniya liderləri tərəfindən elan edilən və 100 milyard avro büdcəyə malik layihə silahlı pilotsuz uçuş aparatları, "remote carriers” və "combat cloud” sistemi vasitəsilə Avropa müdafiəsində yeni mərhələ açmağı hədəfləyirdi. Lakin ötən müddət ərzində FCAS Avropa inteqrasiyasının zirvəsi olmaq əvəzinə Fransa-Almaniya münasibətlərindəki gərginliyin simvoluna çevrilib. Böhran Rusiyanın NATO-nun şərq cinahında təzyiqi artırdığı və Avropada təhlükəsizlik əməkdaşlığının daha da əhəmiyyət qazandığı bir dövrə təsadüf edir.

Almaniyadan xəbərdarlıq

Böyük Britaniyanın nüfuzlu "The Telegraph” qəzetinin yazdığına görə, Fransa prezidenti Emmanuel Makron bu həftə layihəni müdafiə etmək məcburiyyətində qalıb. Almaniyanın ən böyük həmkarlar ittifaqı olan "IG Metall”ın vitse-prezidenti Yürgen Kerner və Alman Aerokosmik Sənaye Assosiasiyasının rəhbəri Mari-Kristin fon Han "Handelsblatt” qəzetində dərc olunan məqalələrində layihənin dağılma həddində olduğunu bildiriblər.

Onlar qeyd ediblər: "FCAS əvvəlcə bərabər tərəfdaşlar arasında ortaq layihə kimi planlaşdırılıb və uzun müddət belə də davam edib. İndi isə tam nəzarət tələb edənlər nəticələrinə qatlanmalı ola bilərlər”.

Həmçinin Berlinin tamamilə Almaniya istehsalı olan döyüş təyyarəsi hazırlamalı olduğu vurğulanıb.

"Dassault Aviation” və "Airbus” arasında çəkişmə

Layihənin iki əsas şirkəti – Fransanın "Dassault Aviation” və Almaniyanın "Airbus” şirkətləri başlanğıcdan etibarən səlahiyyət və istehsal məsuliyyəti ilə bağlı razılığa gələ bilməyib. Tərəflər təkcə idarəetmə məsələsində deyil, həm də təyyarənin texniki xüsusiyyətləri və istifadə məqsədi barədə fərqli mövqelərə malikdir.

Avropa Xarici Əlaqələr Şurasının təhlükəsizlik üzrə eksperti Ulrike Franke "The Telegraph”a açıqlamasında bildirib: "Uzun müddət dizayn problemləri yaşandı. Fransızlar və almanlar fərqli gözləntilərə sahib idi. Fransızlar nüvə silahı daşıya bilən daha yüngül təyyarə istəyir, almanlar isə daha uzun mənzilli model tələb edirdi. Nəyin inşa ediləcəyi məsələsi daim təxirə salınırdı”.

"Döyüş təyyarəsi hazırlamaq üçün kimə ehtiyacım var?”

"Dassault Aviation” şirkətinin baş direktoru Erik Trappye ötən il demişdi: "Təkəbbürlü görünmək istəmirəm, amma döyüş təyyarəsi hazırlamaq üçün öz bacarıqlarımdan başqa kimə ehtiyacım var?”

Şirkət "Rafale” döyüş təyyarəsini tamamilə öz imkanları hesabına istehsal edib. Almaniya isə İkinci Dünya müharibəsindən bəri təkbaşına döyüş təyyarəsi hazırlamayıb.

Fransanın müdafiə naziri Katerin Votren də bildirib: "Almaniya bu gün təyyarə inşa etmək qabiliyyətinə malik deyil”.

Fransız mühəndislər "Airbus”un layihədən "Dassault Aviation”dan texnologiya öyrənmək məqsədilə istifadə edə biləcəyindən narahatdır. Fransa tərəfi hesab edir ki, iki ölkə arasında yazılmamış razılaşma mövcud idi: Berlin maliyyəni təmin edəcək, Paris isə istehsala rəhbərlik edəcəkdi.

2024-cü ilin martında fransız mənbə qeyd etmişdi: "Sərhədlər artıq bulanıqlaşıb və tərəflər bir-birinin sahəsinə daxil olmağa çalışır”.

Almaniya müdafiədə yeni mərhələyə keçib

Alman rəsmilər isə bu tənqidləri ədalətsiz sayır. Berlin 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynanı işğalından sonra müdafiə siyasətində köklü dəyişiklik edib.

Həmin dövrdə kansler Olaf Şolts "Zeitenwende” – dönüş nöqtəsi elan edərək Ukraynaya milyardlarla avro dəyərində hərbi yardım göstərib. Mövcud kansler Fridrix Merts isə dövlət borclanması limitlərini yumşaldaraq Avropa üçün faktiki olaraq limitsiz müdafiə fonduna razılıq verib.

Almaniya artıq təhlükəsizlik sahəsində arxa planda qalmaq istəmir.

Makron: "Layihə bitməyib"

Emmanuel Makron "Le Monde” qəzetinə müsahibəsində FCAS-ın dayandırıldığı barədə iddialara "xeyr” cavabını verib: "Bu yaxşı layihədir və Alman tərəfdən bunun əksini göstərən heç nə eşitməmişəm. Mənim üçün layihə davam etməlidir”.

Fransanın keçmiş milli kibertəhlükəsizlik agentliyinin rəhbəri Patrik Payu isə bildirib: "Bu proqramı xilas etmək üçün əlimizdən gələni edirik, fasiləsiz çalışırıq. Nəticənin necə olacağını görəcəyik”.

Almaniya GCAP-ə yönələ bilərmi?

Məlumata görə, Berlin alternativ olaraq Böyük Britaniya, Yaponiya və İtaliyanın rəhbərlik etdiyi GCAP (Qlobal Döyüş Hava Proqramı) layihəsinə qoşula bilər. "Tempest” adı ilə tanınan altıncı nəsil döyüş təyyarəsinin 2035-ci ildə istismara verilməsi planlaşdırılır. FCAS-ın isə ən tez 2040-cı ildə əməliyyat qabiliyyətinə malik olacağı gözlənilir.

Yanvar ayında Fridrix Merts ilə İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni müdafiə əməkdaşlığını gücləndirən geniş saziş imzalayıb. Bu addım Almaniya-İtaliya xəttinin Avropa müdafiəsində daha da güclənə biləcəyi barədə şərhlərə səbəb olub.

Ekspertlərin fikrincə, Fransanın Avropanın təhlükəsizliyindəki rolu asanlıqla zəifləməyəcək.

Ulrike Franke bildirib: "Fransa-Almaniya münasibətlərinin özlüyündə problem olduğunu düşünmürəm və italiyalıların bunu kompensasiya edə biləcəyinə də inanmıram”.

Qəzetin qiymətləndirməsinə görə, Fransa və Almaniya arasında tərəfdaşlıq ideal olmaya bilər, lakin Avropa müdafiəsi üçün zəruri hesab olunur. FCAS-ın taleyi iki ölkənin bu böhranı necə idarə edəcəyindən asılıdır.

Bu xəbər üçün 800x450 ölçüdə, Avropa istehsalı altıncı nəsil döyüş təyyarəsinin konsept görüntüsünü və arxa planda Fransa və Almaniya bayraqlarını əks etdirən illüstrativ vizual hazırlamaq mümkündür.

Aydın