151 ilin sözü: Keçmişin irsi, gələcəyin məsuliyyəti

Azərbaycan milli mətbuatının yaranmasından 151 il ötür. Hər il iyulun 22-si sadəcə peşə bayramı kimi deyil, həm də cəmiyyətin inkişafında sözün, məlumatın və ictimai fikrin rolunu yenidən dəyərləndirmək üçün bir fürsət kimi qeyd olunur.

Bu tarix bizi 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi “Əkinçi” qəzetinə aparır. O qəzet yalnız ilk Azərbaycan dilli mətbu orqan deyildi. O, milli düşüncənin, maarifçiliyin və ictimai məsuliyyət hissinin əsasını qoyan bir məktəb idi.

Aradan keçən bir əsrdən artıq müddətdə informasiya mühiti tamamilə dəyişib. Çap qəzetləri ilə başlayan yol bu gün rəqəmsal platformalara, sosial şəbəkələrə, süni intellektə və saniyələr içində yayılan xəbərlərə qədər uzanıb. Lakin dəyişməyən bir həqiqət var: cəmiyyət həmişə etibarlı məlumata ehtiyac duyur. Texnologiya xəbərin çatdırılma formasını dəyişsə də, onun doğruluğuna və məsuliyyətinə olan tələbat daha da artıb.

Müasir dövrdə jurnalistikanın qarşısında duran ən böyük çağırışlardan biri informasiyanın sürəti ilə keyfiyyəti arasında tarazlığı qorumaqdır. Bir xəbəri ilk paylaşmaq uğrunda aparılan rəqabət bəzən faktların dəqiqləşdirilməsi prinsipini ikinci plana keçirə bilir. Halbuki peşəkar jurnalistikanın əsas üstünlüyü məhz sürətdə deyil, etibarlılıqdadır. Oxucu və tamaşaçı bu gün hər zamankından daha çox təsdiqlənmiş, mənbəsi məlum olan və manipulyasiyadan uzaq informasiyaya ehtiyac duyur.

Son illər dünya miqyasında dezinformasiya, saxta xəbərlər və informasiya manipulyasiyası dövlətlərin təhlükəsizlik gündəminin əsas mövzularından birinə çevrilib. Müharibələr və siyasi böhranlar göstərdi ki, artıq informasiya da strateji resurs hesab olunur. İnformasiya məkanında üstünlük əldə etmək bəzən hərbi və iqtisadi üstünlük qədər əhəmiyyətli nəticələr yarada bilir. Bu baxımdan peşəkar media təkcə xəbərləri çatdıran vasitə deyil, həm də milli informasiya təhlükəsizliyinin vacib sütunlarından biridir.

Azərbaycan da bu yeni reallıqların təsirini yaxından hiss edən ölkələrdəndir. Xüsusilə son illərdə ölkə haqqında beynəlxalq informasiya məkanında yayılan qərəzli kampaniyalar, saxta məlumatlar və manipulyativ yanaşmalar peşəkar medianın üzərinə daha böyük məsuliyyət qoyur. Bu şəraitdə jurnalistin işi yalnız hadisəni işıqlandırmaq deyil, həm də faktı təhrifdən ayırmaq, cəmiyyəti etibarlı informasiya ilə təmin etmək və milli maraqların müdafiəsinə töhfə verməkdir. Bu, təbliğat aparmaq anlamına gəlmir. Əksinə, faktlara söykənən, obyektiv və peşəkar jurnalistika ən güclü cavab vasitəsidir.

Rəqəmsal medianın inkişafı jurnalistikaya yeni imkanlar qazandırsa da, eyni zamanda yeni risklər də yaradıb. Sosial şəbəkələr hər kəsə informasiya yaymaq imkanı verir. Lakin hər informasiya paylaşan şəxs jurnalist hesab edilə bilməz. Jurnalistikanı fərqləndirən əsas meyar peşə etikası, məsuliyyət, faktların yoxlanılması və ictimai marağa xidmət prinsipidir. Bu xüsusiyyətlər qorunmadıqda informasiya bolluğu cəmiyyət üçün faydadan çox zərər gətirə bilər.

Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı isə medianın qarşısında tamamilə yeni mərhələ açır. Mətnlərin, görüntülərin və videoların süni şəkildə hazırlanması informasiyanın həqiqiliyini müəyyən etməyi daha da çətinləşdirir. Belə bir dövrdə jurnalistin əsas üstünlüyü texnologiya ilə rəqabət aparmaq deyil, analitik düşüncə, peşə etikası və insan məsuliyyətini qorumaq olacaq. Gələcəyin mediasında texnologiya mühüm rol oynayacaq, lakin cəmiyyətin etibarını yenə də insanın peşəkarlığı müəyyən edəcək.

Milli Mətbuat Günü həm də Azərbaycan jurnalistikasının gələcəyi haqqında düşünmək üçün bir çağırışdır. Güclü media yalnız müasir texniki imkanlarla deyil, güclü jurnalist məktəbi, peşə hazırlığı, söz azadlığına məsuliyyətli yanaşma və ictimai etimad hesabına formalaşır. Mətbuat cəmiyyətlə dövlət arasında körpü rolunu oynayır və bu körpünün möhkəmliyi informasiya məkanının sağlamlığını müəyyən edir.

151 il əvvəl “Əkinçi” ilə əsası qoyulan yol bu gün də davam edir. Dövr dəyişir, platformalar dəyişir, informasiya texnologiyaları yenilənir. Lakin jurnalistikanın əsas missiyası dəyişmir: cəmiyyətə həqiqəti çatdırmaq, maarifləndirmək, ictimai məsuliyyəti gücləndirmək və milli maraqlara xidmət edən sağlam informasiya mühiti formalaşdırmaq. Milli Mətbuat Günü məhz bu missiyanın dəyərini xatırladan və gələcək nəsil jurnalistlər üçün məsuliyyət hissini daha da artıran əlamətdar bir tarixdir.

Züriyə Qarayeva