1875 dən gələn sual

Azərbaycan milli mətbuatının keçmişi ilə bu gününü bir araya gətirən “1875-dən gələn sual” məqaləsi III Zülfüqar Hüseynzadə adına jurnalist müsabiqəsində I yerə layiq görülüb.

Məqalənin müəllifi Fatimə Heydərova Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” ilə açdığı mətbuat yolundan çıxış edərək, jurnalistikanın dəyişən imkanlarını və dəyişməyən məsuliyyətini diqqətə çatdırır. Yazıda Zərdabinin mətbuat irsi ilə müasir medianın sürəti, sosial şəbəkələr və informasiya bolluğu arasında maraqlı paralellər aparılır.

Müəllifin ortaya qoyduğu əsas sual isə bu gün də öz aktuallığını qoruyur: sürətlə yayılan hər məlumatı paylaşmaq lazımdırmı?

Moderator.az həmin məqaləni təqdim edir:

1875-dən gələn sual

Redaksiyada telefonlar susmurdu. Bir-birinin ardınca bildirişlər gəlir, başlıqlar dəyişir, xəbərlər saniyələr içində yayılırdı. Gənc jurnalist isə ekranın qarşısında dayanıb bir cümləni yazır, silir, yenidən yazırdı. Xəbər hazır idi. Sadəcə, o, “paylaş” düyməsinə basmağa tələsmirdi.

Birdən masanın üstündəki köhnə “Əkinçi” nüsxəsinə gözü sataşdı.

Bir anlıq düşündü:

“Görəsən, Həsən bəy Zərdabi bu redaksiyada otursaydı, bu xəbəri paylaşardımı?”

Bəlkə də bu sualın cavabını Zərdabinin öz dövründə axtarmaq lazımdır.

XIX əsrdə bir qəzet yaratmaq bu gün düşündüyümüz qədər sadə deyildi. Nə sosial şəbəkə vardı, nə saniyələr içində milyonlara çatan platformalar, nə də xəbəri bir toxunuşla dünyanın o biri başına göndərmək mümkün idi. Buna baxmayaraq, Həsən bəy Zərdabi bütün bu məhdudiyyətlərin içində “Əkinçi”ni yaratdı.

Onun qarşısında böyük maddi imkanlar yox idi. Amma böyük bir ehtiyac vardı: xalq bilməli idi.

Zərdabi bunun üçün çalışdı. O, gördüyü işin qarşılığında şöhrət və alqış axtarmadı. Bəlkə də buna görə onun irsini yalnız “Əkinçi”nin iki illik fəaliyyəti ilə ölçmək düzgün deyil. Çünki qəzetin ömrü iki il oldu, amma onun yaratdığı fikir daha uzun yaşadı. “Əkinçi” sadəcə kağız üzərində çap olunan qəzet deyildi. O, bir insanın “cəmiyyətin məlumatlı olmağa haqqı var” düşüncəsinin maddi forması idi.

İndi isə 1875-ci ilin Zərdabisini 2026-cı ilin Bakısına gətirək.

O, telefon ekranına baxır. TikTok-u, Instagram-ı, xəbər saytlarını görür. Bir hadisənin baş verməsi ilə onun xəbər olmasının arasında artıq bəzən bir neçə dəqiqə belə yoxdur. Süni intellektlə hazırlanmış mətnlər, görüntülər, səslər, virtual aparıcılar qarşısına çıxır.

Görəsən, Zərdabi bundan qorxardı?

Təbii ki, yox.

Çünki Zərdabinin mübarizəsi kağız uğrunda deyildi. Onun mübarizəsi sözün cəmiyyətə çatması uğrunda idi. Ona görə də bu gün yaşasaydı, yəqin ki, texnologiyanın özündən qorxmaq əvəzinə onun imkanlarını öyrənərdi. Bəlkə “Əkinçi” artıq qəzet olmazdı.

Bəlkə podcast olardı. Bəlkə YouTube kanalı. Bəlkə Instagram səhifəsi. Bəlkə də heç birimizin hələ adını bilmədiyi başqa bir platforma.

Amma bir şey dəyişməzdi:

“Mən bunu niyə yayıram?”

Çünki bu gün hər şey paylaşılmağa hazır görünür. Amma hər viral məlumat xəbər deyil. Hər çox baxılan məzmun dəyərli deyil. Hər sürətlə yayılan informasiya həqiqət deyil.

Jurnalistikanın problemi artıq yalnız “xəbəri necə çatdırmaq?” sualından ibarət deyil. İndi başqa bir sual da var:

“Bu xəbəri çatdırmaq lazımdırmı?”

Məncə, Zərdabinin bu günkü jurnalistikaya verə biləcəyi ən böyük dərslərdən biri məhz budur.

O, sözün imkanlarının az olduğu bir dövrdə sözə məsuliyyətlə yanaşırdı. Biz isə sözün həddindən artıq çox olduğu bir dövrdə yaşayırıq. Onun problemi insanlara çatmaq idi. Bizim problemimiz isə bəzən səs-küyün içindən həqiqəti seçməkdir.

Bu məsələ yalnız jurnalistin şəxsi vicdanı ilə də bitmir. Müasir media mühitinin hüquqi çərçivəsi də bu məsuliyyəti müəyyənləşdirir. Azərbaycanda “Məlumat azadlığı haqqında” Qanun 1998-ci ildə, “İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanun isə 2005-ci ildə qəbul edilib. Sonrakı mərhələdə informasiya və media münasibətlərinin daha müasir hüquqi çərçivədə tənzimlənməsi üçün 2021-ci il 30 dekabr tarixində “Media haqqında” Qanun qəbul edilib və 2022-ci il 8 fevralda Prezident İlham Əliyev tərəfindən imzalanıb. Qanun media subyektləri və jurnalistlərin fəaliyyətinə dair yeni hüquqi mexanizmlər müəyyənləşdirib.

Mənim üçün burada əsas məsələ qanunun adını bilmək deyil. Əsas məsələ budur: informasiya azadlığı məsuliyyətsiz informasiya yaymaq azadlığı demək deyil. “İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanunun informasiyanı açıq və əldə edilməsi məhdudlaşdırılan kateqoriyalara ayırması da göstərir ki, informasiya hüququ ilə informasiya məsuliyyəti bir-birindən ayrı düşünülə bilməz.

Bunları sadalamaq asandır. Çətin olan isə özümə başqa sual verməkdir: jurnalist bütün bu hüquq və mexanizmlərin arxasında dayanan məsuliyyətin fərqindədirmi?

Çünki qanun jurnalistə çərçivə verə bilər, amma onun yerinə vicdan düşünə bilməz.

Bu fikri Azərbaycan mətbuatının öz tarixində də görmək mümkündür. Zərdabidən sonra gələn nəsillər onun başladığı yolu eyni formada davam etdirmədilər. Onlar başqa problemlərlə qarşılaşdılar, başqa vasitələrdən istifadə etdilər, başqa auditoriyalara müraciət etdilər. Amma mətbuatın cəmiyyətə təsir gücü dəyişmədi.

Əhməd bəy Ağaoğlu bunun maraqlı nümunələrindən biridir. O, “Kaspi” qəzetində fəaliyyət göstərib, daha sonra “Həyat” qəzetinin redaktorluğunda iştirak edib və publisistikasında milli kimlik, maarifçilik, ictimai tərəqqi və modernləşmə kimi məsələlərə toxunub. Mən Ağaoğlunun irsində jurnalistikanın başqa bir tərəfini görürəm: mətbuat yalnız baş verənləri cəmiyyətə çatdırmır, cəmiyyətin nə haqqında düşünəcəyinə də təsir edir.

Bu isə jurnalistin məsuliyyətini daha da böyüdür.

Çünki bir jurnalistin yazdığı cümlə yalnız bu günün fikri deyil. Bəzən o cümlə illər sonra bir dövrün düşüncə tərzini anlamaq üçün mənbəyə çevrilir.

Ceyhun Hacıbəyli də mənə görə məhz bu baxımdan diqqət çəkir. O, 1918-ci ildə “Azərbaycan” qəzetinin ilk baş redaktoru olmuş, daha sonra Parisdə Azərbaycan haqqında yazılarla çıxış etmişdi. Yəni onun üçün mətbuat yalnız ölkə daxilində informasiya vasitəsi deyildi. Sözün sərhədi yox idi.

Bu gün isə həmin sərhədsizlik texnologiya ilə daha da böyüyüb. Bir vaxtlar Ceyhun Hacıbəylinin xarici auditoriyaya çatdırmaq üçün illərlə apardığı mübarizəni bu gün bir jurnalist bir neçə saniyəyə dünyanın müxtəlif ölkələrindəki insanlara çatdıra bilər.

Bu irsin davamını yalnız tarixi adlarda axtarmaq isə məncə doğru deyil.

Məsələn, Zülfüqar Hüseynzadənin fəaliyyəti mənə milli mətbuatın rəqəmsal dövrdə necə davam edə bildiyini göstərir. O, 2012-ci ildə “Moderator.az” xəbər portalını yaradıb və uzun illər ona rəhbərlik edib. Portalın fəaliyyəti sonradan Azərbaycan, rus və ingilis dillərində xəbərlərin yayılmasına qədər genişlənib. 

Zülfüqar Hüseynzadə mənim üçün Zərdabidən sonra gələn mətbuatın sadəcə başqa dövrə aid nümayəndəsi deyil. Onun timsalında mən görürəm ki, vasitə dəyişsə də sözə münasibət dəyişməyib. Onun doğma Kəlbəcərin Başlıbel kəndinə bağlılığı və bu mövzunu yaradıcılıq müstəvisinə gətirməsi də jurnalistikanın yaddaş yaratmaq funksiyasını göstərirdi. 

Bəlkə də jurnalistikanın ən mühüm missiyalarından biri elə budur: unudulmağa başlayan həqiqətlərə yenidən səs vermək.

Bu baxımdan mən milli mətbuatın irsini köhnə qəzet səhifələrində axtarmağın tərəfdarı deyiləm. İrs muzeydə saxlanılan bir əşya deyil. İrs bu gün verdiyimiz qərardır.

Dünya təcrübəsi də göstərir ki, müasir media problemi yalnız jurnalistin problemi deyil. Finlandiyanın nümunəsi bunu xüsusilə aydın göstərir. Finlandiya media savadlılığı baxımından Avropada ön sıralardadır və saxta xəbəri həqiqidən ayırmaq bacarığı təhsil sisteminin məqsədlərindən biri kimi qəbul edilir, bu istiqamətdə maarifləndirmə hətta erkən yaşlardan başlanır.

Bu nümunə mənə bir şeyi düşündürür: dezinformasiyanın qarşısını yalnız jurnalistdən “düzgün xəbər yaz” tələb etməklə almaq mümkün deyil. Oxucu da informasiya ilə davranmağı bacarmalıdır. Çünki saxta xəbərin gücü yalnız onu yazanın əlində deyil, onu düşünmədən paylaşanların sayındadır.

İndoneziya nümunəsi isə bunun başqa tərəfini göstərir. 1999-cu il Mətbuat Qanunundan sonra yeni hüquqi mühit formalaşsa da, sonrakı dövrdə jurnalistlərin müxtəlif hüquqi və fiziki təzyiqlərlə üzləşməsi media azadlığının yalnız qanunun mövcudluğu ilə həll olunmadığını göstərir.

Deməli, sağlam media mühiti üçün təkcə texnologiya da, təkcə qanun da, təkcə jurnalistin peşəkarlığı da kifayət etmir. Hüquq, peşə etikası, media savadlılığı və cəmiyyətin informasiya məsuliyyəti birlikdə işləməlidir.

Zərdabinin dövründə belə bir sistemin heç biri bu günkü formada yox idi. Amma o, ən vacib məsələni anlamışdı: xalqın doğru və faydalı informasiyaya ehtiyacı var. Bəlkə də bu səbəbdən onun irsini bu gün yaşatmaq “Əkinçi”ni yenidən çap etmək deyil. Onun irsi jurnalistin informasiya qarşısında məsuliyyət hiss etməsidir. Milli yaddaşın unudulmasına imkan verməməsidir. Cəmiyyətin marağını şəxsi baxış sayından üstün tutmasıdır. Milli məsuliyyət də yalnız Vətən haqqında yazmaq deyil. Bəzən milli məsuliyyət öz ölkənin həqiqətini təhrif etməməkdir. Tarixi faktı sensasiya naminə dəyişməməkdir. Bir cümlə ilə insanların yaddaşına yanlış bir hadisə yerləşdirməməkdir. Çünki jurnalistin yazdığı xəbər yalnız bu günün informasiyası deyil sabahın yaddaşı ola bilər.

Bu gün süni intellekt bizə saniyələr içində mətn, görüntü və səs yaratmağa imkan verir. Amma sürət həqiqətin sinonimi deyil. Texnologiya bizə daha çox danışmaq imkanı verib, lakin daha yaxşı dinləmək və düşünmək məsuliyyətini aradan qaldırmayıb. Bəlkə də gələcəyin jurnalistini əvvəlkilərdən fərqləndirəcək əsas bacarıq daha sürətli yazmaq olmayacaq. Əksinə, nə vaxt dayanacağını bilmək olacaq.

Bəlkə də bir gün bu gün yazdığımız xəbərlər də köhnələcək. Platformalar dəyişəcək, istifadə etdiyimiz texnologiyalar yox olacaq, bu gün milyonlarla baxış alan başlıqlar sabah heç kimin yadına düşməyəcək. Amma bir şey qalacaq: bizim sözümüzün cəmiyyətdə yaratdığı iz. Elə buna görə də məncə, Zərdabini bu gün yaşatmaq onun adını hər il xatırlamaq deyil.

Onu yaşatmaq — onun qarşısında oturub öz yazdığımız xəbərə bir daha baxmaqdır və “paylaş” düyməsinə basmazdan əvvəl özümüzdən soruşmaqdır:

“Əgər Zərdabi bu xəbəri oxusaydı, mənim jurnalist olduğuma inanardımı?”