20 il əmək stajı olan işçiyə cəmi iki həftə məzuniyyət verilməsi əmək hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasıdır

Azərbaycanda əmək münasibətlərinin ən həssas və eyni zamanda ən çox pozulan sahələrindən biri işçilərin məzuniyyət hüququdur. Xüsusilə bir sıra özəl müəssisələrdə işə qəbul rəsmi qaydada aparılsa, əmək müqaviləsi bağlansa belə, məzuniyyət məsələsində ciddi qanunsuzluqlara yol verildiyi müşahidə olunur. Praktikada tez-tez rast gəlinən hallardan biri də uzun illər, hətta 15–20 il və daha artıq əmək stajı olan işçilərə cəmi 10–14 gün məzuniyyət verilməsidir. Bu cür yanaşma nəinki əmək hüququnun mahiyyətinə, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunvericiliyinə açıq şəkildə ziddir.
Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə əsasən, hər bir işçinin istirahət hüququ təmin edilir və bu hüquqdan imtina edilməsi, yaxud onun məhdudlaşdırılması yolverilməzdir. Qanunvericilikdə açıq şəkildə göstərilir ki, əmək müqaviləsi bağlanmış hər bir işçiyə illik əsas ödənişli məzuniyyət verilməlidir və bu məzuniyyətin minimum müddəti 21 təqvim günündən az ola bilməz. İşəgötürən istər daxili qaydalarla, istər əmək müqaviləsinin şərtləri ilə bu müddəti azalda bilməz. Belə cəhdlər hüquqi baxımdan etibarsız hesab olunur və heç bir hüquqi nəticə doğurmur.
Bununla yanaşı, Əmək Məcəlləsi işçinin ümumi əmək stajını da xüsusi hüquqi əhəmiyyət daşıyan amil kimi tanıyır. Qanuna görə, işçinin 5 ildən yuxarı əmək stajı olduqda ona əlavə məzuniyyət günləri verilməlidir. Belə ki, 5 ildən 10 ilədək staj üçün 2 gün, 10 ildən 15 ilədək staj üçün 4 gün, 15 ildən artıq staj üçün isə 6 təqvim günü əlavə məzuniyyət nəzərdə tutulur. Bu o deməkdir ki, 20 il əmək stajı olan işçinin məzuniyyət müddəti minimum 27 təqvim günü təşkil etməlidir. Əgər işçi xüsusi kateqoriyaya aid deyilsə belə, bu minimum göstərici dəyişməz qalır. Bu normanın tətbiq edilməməsi birbaşa qanun pozuntusudur.
Bəzi işəgötürənlər məsuliyyətdən yayınmaq üçün “işçi razıdır”, “şifahi razılaşma var” və ya “müəssisənin daxili qaydası belədir” kimi əsassız arqumentlər irəli sürürlər. Halbuki əmək hüququnda işçinin razılığı belə, onun qanunla qorunan hüquqlarının məhdudlaşdırılması üçün əsas ola bilməz. İşçi istirahət hüququndan könüllü imtina edə bilməz və bu cür “razılıqlar” hüquqi baxımdan etibarsız sayılır.
Məzuniyyət hüququnun pozulması təkcə etik və sosial problem deyil, eyni zamanda hüquqi məsuliyyət yaradan bir haldır. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinə əsasən, əmək qanunvericiliyinin pozulması, o cümlədən işçilərə qanunla müəyyən edilmiş məzuniyyətin verilməməsi və ya düzgün hesablanmaması inzibati məsuliyyətə səbəb olur. Belə hallarda vəzifəli şəxslər və hüquqi şəxslər barəsində ciddi maliyyə sanksiyaları, yəni cərimələr tətbiq edilə bilər. Xüsusilə pozuntu sistemli xarakter daşıyırsa və çoxsaylı işçilərin hüquqlarına toxunursa, bu məsuliyyət daha da ağırlaşa bilər.
İşçilər bilməlidirlər ki, məzuniyyət hüququnun pozulması ilə barışmaq məcburiyyətində deyillər. Qanun onlara bir neçə müdafiə mexanizmi təqdim edir. İşçi əvvəlcə işəgötürənə rəsmi qaydada yazılı müraciət edə, nəticə olmadığı halda isə əmək müfəttişliyi orqanlarına şikayət verə bilər. Bundan əlavə, məhkəmə qaydasında da öz hüquqlarının bərpasını, istifadə olunmamış məzuniyyət günlərinə görə kompensasiyanın ödənilməsini və vurulmuş maddi ziyanın əvəzinin çıxılmasını tələb etmək mümkündür. Praktikada məhkəmələr bu tip işlərdə, sənədlərlə sübut edildiyi halda, əksər hallarda işçinin mövqeyini müdafiə edir.
Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, 20 il əmək stajı olan işçiyə cəmi iki həftə məzuniyyət verilməsi açıq-aşkar qanunsuzdur və əmək hüquqlarının kobud şəkildə pozulması deməkdir. Bu cür hallar əmək münasibətlərində kölgə iqtisadiyyatının, hüquqi savadsızlığın və bəzən də qəsdən istismarın göstəricisidir. Əmək qanunvericiliyinin mahiyyəti işəgötürəni deyil, zəif tərəf olan işçini qorumaqdır və bu prinsipdən kənara çıxmaq hüquqi məsuliyyət doğurur. İşçilər öz hüquqlarını bilməli, işəgötürənlər isə anlamalıdırlar ki, məzuniyyət hüququ güzəşt deyil, qanunla təmin edilmiş məcburi öhdəlikdir.
Süleyman