20 Sentyabr Zəfərdən quruculuğa uzanan yol

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti zaman keçdikcə daha aydın görünür. 20 Sentyabr da belə tarixlərdəndir. Bu tarix Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin adı ilə bağlı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası, Qarabağda yeni həyatın başlanması və gələcəyə hesablanmış quruculuq mərhələsinin mühüm rəmzlərindən birinə çevrilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyən edilib.

Bu tarixin mahiyyətini yalnız bir hadisənin nəticəsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. 20 Sentyabrın arxasında uzun illər davam edən işğal, doğma torpaqlarından didərgin salınmış insanların qayıdış arzusu, ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası uğrunda aparılan mübarizə dayanır. 2020-ci ildə əldə olunan Zəfər bu prosesdə mühüm dönüş yaratdı. 2023-cü il sentyabrın 19–20-də həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində isə Azərbaycanın suverenliyi bütün ərazisində bərpa edildi. Beləliklə, 20 Sentyabr tariximizin yeni mərhələsinin başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi.

Lakin tarix yalnız əldə olunan nəticələrlə tamamlanmır. Qələbənin həqiqi miqyası sonrakı mərhələdə görülən işlərdə, dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasında, insanların doğma yurdlarına qayıtmasında və həmin ərazilərdə davamlı həyatın formalaşmasında özünü göstərir. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı quruculuq işləri məhz belə bir mərhələni ifadə edir.

Xankəndi bu prosesin ən mühüm şəhər mərkəzlərindən biridir. Şəhərdə sosial, mədəni və təhsil həyatının yenidən qurulması istiqamətində ardıcıl addımlar atılır. Qarabağ Universitetinin fəaliyyət göstərməsi, şəhərdə mədəniyyət infrastrukturunun yenilənməsi və digər layihələrin həyata keçirilməsi Xankəndinin yeni inkişaf mərhələsinə daxil olduğunu göstərir. 2026-cı ilin mayında Xankəndi şəhərində əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş Mədəniyyət Mərkəzinin açılışının keçirilməsi də şəhərin ictimai-mədəni həyatının canlandırılması baxımından diqqətçəkən hadisələrdən biri olub.

Xocalının timsalında isə 20 Sentyabrın mənası daha fərqli və daha həssas çalarlar qazanır. Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında ağır faciənin adı kimi yaşayır. Bu şəhərin yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması həmin yaddaşın gələcəyə daşınması ilə yanaşı, həyatın yenidən bərpa olunmasını da nümayiş etdirir. Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2024-cü il mayın 28-dən başlayıb və davam edir. Şəhərdə Xocalı Soyqırımı Memorialının yaradılması istiqamətində də işlər görülür.

Xocavəndin bugünkü mənzərəsi də Böyük Qayıdışın real nəticələrini əks etdirir. Burada yaşayış məntəqələrinin bərpası ilə yanaşı, sakinlərin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdışı təmin olunur. 2026-cı ilin martında Xocavənd rayonunun Xanoba kəndinə ilkin mərhələdə 25 ailənin, 114 nəfərin qayıtması, iyul ayında isə Quzeyxırman və Güneyxırman kəndlərində qayıdan sakinlərlə görüşlərin keçirilməsi bu prosesin davam etdiyini göstərir.

Ağdərə də bu yeni mərhələnin mühüm ünvanlarından biridir. 2023-cü il sentyabrın 20-də şəhərin qanunsuz silahlı birləşmələrdən təmizlənməsindən sonra burada dövlət idarəçiliyinin və sosial həyatın bərpası istiqamətində proses başlanıb. Ağdərə rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi yenidən təşkili də bu mərhələnin institusional tərəflərindən biridir.

Bu dörd şəhəri birləşdirən ümumi xətt isə yalnız keçmişin xatırlanması deyil. Əsas məsələ onların gələcəyinin qurulmasıdır. Yeni yolların çəkilməsi, elektrik, qaz və su təminatının yaradılması, məktəb və digər sosial obyektlərin bərpası, yaşayış məhəllələrinin salınması, insanların doğma yurda qayıtması Qarabağda həyatın yenidən qurulmasının konkret göstəriciləridir. Böyük Qayıdışın mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir: illərlə həsrətində olduğumuz torpaqlara qayıtmaqla kifayətlənməmək, həmin torpaqlarda təhlükəsiz, rahat və müasir həyat üçün bütün imkanları yaratmaq.

20 Sentyabrın dövlət səviyyəsində xüsusi gün kimi qeyd olunması həm də tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Çünki xalqın tarixi yalnız kitab səhifələrində və arxiv sənədlərində yaşamır. Tarix şəhərlərin simasında, insanların xatirələrində, bərpa olunan abidələrdə, yenidən salınan küçələrdə və doğma yurduna qayıdan ailələrin həyatında da yaşayır.

Bu baxımdan Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri gününün hər il qeyd olunması keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü yaradır. Bu tarix bizə həm qazanılmış Zəfərin məsuliyyətini, həm də həmin Zəfərin nəticələrini davamlı inkişafla möhkəmləndirməyin vacibliyini xatırladır.

20 Sentyabr artıq yalnız təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. Bu gün Azərbaycanın dövlətçilik tarixində suverenliyin bərpasını, Qarabağın yenidən dirçəlişini və insanların doğma torpaqlarına qayıdışını özündə birləşdirən əlamətdar gündür. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə qurulan yeni həyat isə həmin tarixin ən mühüm davamıdır. Zəfər tarixdə öz yerini tutub, quruculuq isə bu tarixi gələcəyin salnaməsinə çevirir.

Aidə İsgəndərli

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının gənc fəalı