“2025 ci ilin iqtisadiyyat üzrə Nobel Mükafatı innovasiyaların gücü“ “Azadlıq Radiosu“

"İnnovasiyalar və yaradıcılıq iqtisadi artımın lokomotividir..."

2025-ci ilin iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı uzunmüddətli iqtisadi artımı təşviq edən və dəstəkləyən innovasiyaların rolunu açıqlayan araşdırmalara görə verilib.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "svoboda.org" nəşri məlumat yayıb.

Məlumatda deyilir ki, laureatların siyahısında Amerika-İsrail iqtisadiyyat tarixi üzrə alim Coel Mokir, fransız iqtisadçı Filipp Aqion və kanadalı tədqiqatçı Piter Hovitt yer alır. Ekspertlər qeyd edir ki, uzunmüddətli iqtisadi artım məsələsi 2025-ci ildə qlobal iqtisadiyyatın mərkəzi probleminə çevrilib və Nobel komitəsinin qərarı həm ədalətli, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır.

Laureatların töhfələri

Coel Mokirin "Growth Without Scale Effects" ("Miqyas effektləri olmadan artım") adlı işində sənaye inqilabı və Qərbin uzunmüddətli yüksəlişinin bilik mübadiləsini və innovasiyaları təşviq edən mədəni və institusional şərait sayəsində mümkün olduğunu göstərib. Mokirə görə, iqtisadi artım yalnız kapital artırmaqla deyil, bilik mübadiləsinin xərclərini azaltmaq və ixtiraçıları mükafatlandırmaqla yaranır. Nəticədə institusional və mədəni keyfiyyətlər resursların sadə həcmindən daha önəmlidir.

Filippe Aqion və Piter Hovitt "A Theory of Growth through Creative Destruction" ("Yaradıcı dağıdılma vasitəsilə artım nəzəriyyəsi") işində yeni texnologiya və şirkətlərin köhnələri əvəz edərək iqtisadi artımı təmin etdiyi "yaradıcı dağıdılma" nəzəriyyəsini formalaşdırıb. Onların nəticəsinə görə, rəqabət, insan kapitalı və institusional çeviklik iqtisadiyyatın texnoloji dəyişikliklərə adaptasiyasının əsas amilləridir.

Mükafat və məbləğ

Kral Akademiyasının qərarına görə, mükafatın yarısı Mokirə, digər yarısı isə Aqion və Hovittə veriləcək. Mükafatın ümumi məbləği 11 milyon İsveç kronu - hazırkı məzənnə ilə təxminən 1 173 666 dollar təşkil edir. Mükafat iki istiqamətdə paylanıb: texnoloji inkişafın uzunmüddətli artımı təmin etdiyi şəraitin aşkar edilməsi və "yaradıcı dağıdılma" vasitəsilə dayanıqlı artım modelinin formalaşdırılması.

Nobel komitəsi vurğulayıb ki, son 200 ildə dünya ilk dəfə ardıcıl iqtisadi yüksəliş trajektoriyasına sahib olub, milyonları yoxsulluqdan çıxarıb və bu günkü rifahın əsasını qoyub. Komitə qeyd edib: "Coel Mokir, Filipp Aqion və Peter Hobittin araşdırmaları göstərir ki, innovasiyalar məhz bu prosesi işə salır və dəstəkləyir".

Qlobal iqtisadiyyat üçün vacib istiqamət

Ekspertlər Nobel komitəsinin qərarını ədalətli və zamanında hesab edirlər, çünki uzunmüddətli iqtisadi artım məsələləri iqtisadi elmin mərkəzi probleminə çevrilib. "Rikom-Trust" investisiya şirkətinin analitik şöbə müdiri Oleq Abelev izah edir: "Mokir iqtisadi nəzəriyyəni innovasiya iqtisadiyyatı ilə birləşdirərək sənaye inqilabı kimi tarixi hadisələrə əsaslandırma verir. Aqion və Hovitt isə müasir endogen artım nəzəriyyəsinin baniləridir və göstərirlər ki, iqtisadi artım xarici deyil, daxili amillərdən doğur".

"Pronline" biznes eksperti Dmitri Trepolski isə əlavə edir: "Əgər klassik artım nəzəriyyələri kapital və əməyin toplanmasına fokuslanırdısa, bu tədqiqatçılar qeyri-maddi, lakin həlledici amilləri -  bilik, innovasiya və institusional mühitin keyfiyyətini ön plana çəkir. Nobel komitəsi bildirir ki, XXI əsrdə əsas irəliləyiş sürəti resursların miqdarı ilə deyil, yeni ideyaları yaratmaq, yaymaq və tətbiq etmək bacarığı ilə ölçülür".

İnnovativ iqtisadiyyatın panoraması

Trepolski vurğulayır ki, Mokir, Aqion və Hovittin töhfələri innovativ iqtisadiyyatın tam və çoxşaxəli mənzərəsini yaradır. Mokir sənaye inqilabı və iqtisadi tarixi analiz edərək sübut edir ki, bilik mübadiləsinin xərclərini azaltmaq və ixtiraçılığı təşviq edən mədəni və institusional qurumlar uzunmüddətli artımın əsas səbəbidir.

"Onların nəticələri qlobal iqtisadiyyat üçün vacib istiqamət təyin edir. Süni intellektdən biotexnologiyalara qədər sürətli texnoloji dəyişikliklər dövründə uğurun açarı proteksionizm və ya təbii resurslara bağlılıq deyil, innovasiya üçün əlverişli mühitin yaradılmasıdır. Bu da təhsil və elmə investisiya, insan kapitalının inkişafı, bazarların çevikliyi və yüksək rəqabətin qorunmasını tələb edir. Effektiv institutlar və təşəbbüskar risklərini dəstəkləyən ölkələr qlobal rifah yarışında üstünlük qazanacaqlar", - Trepolski yekunlaşdırıb.