24 sentyabr Beynəlxalq Karvançılar Günü

Azərbaycanın tarixi karvansaraları və Böyük İpək Yolunun daş yaddaşı 

Əsrlər boyu Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu bir-birinə bağlayan, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin və ticarət kərvanlarının qovuşduğu Birləşdirici arteriya — Böyük İpək Yolu insanlıq tarixinin ən əzəmətli magistralıdır. Bu qədim magistralın ən strateji və zəngin parçalarından biri isə məhz Odlar Yurdu Azərbaycanın payına düşüb. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən, həm dəniz, həm də quru ticarət yollarının kəsişməsində qərar tutan Azərbaycan, Şərq dünyasının qapısı və ticarətin təhlükəsiz sığınacağı rolunu oynayıb.

Böyük İpək Yolu boyunca hərəkət edən karvanların ritmi, dəvə zınqırovlarının səsi və tacirlərin müxtəlif dillərdəki pıçıltıları yalnız şəhərlərdə deyil, Azərbaycanın dörd bir tərəfində ucalan möhtəşəm karvansaraların daş divarlarında əks olunub. Azərbaycan karvansaraları yalnız səyahətçilərin gecələdiyi, dincəldiyi adi mehmanxanalar olmayıb. Bunlar eyni zamanda diplomatik görüşlərin keçirildiyi, müxtəlif xalqların mədəniyyətlərinin mübadilə olunduğu, xəbərlərin və elm-irfanın paylaşıldığı qədim informasiya mərkəzləri idi.

Memarlıq baxımından möhkəm qala divarlarını xatırladan bu tikililər, xarici hücumlardan və quldur basqınlarından qorunmaq üçün unikal daxili həllərə malik idi. 

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində dövrümüzədək gəlib çatmış və ya bərpa olunmuş karvansaralar bu gün də öz əzəməti ilə insanı valeh edir.

İpək yolunun Azərbaycan parçası dedikdə göz önünə gələn ilk məkan Şəkidir. XVIII əsrdə inşa edilmiş Yuxarı və Aşağı Karvansara kompleksləri Şərq memarlığının zirvəsidir. Yuxarı Karvansara 6000 kvadratmetrdən çox sahəni əhatə edir və 300-dən çox otaqdan ibarətdir. Bura gələn tacirlər yalnız mallarını satmır, həm də Şəkinin zərif ipəyini alaraq Avropa və Yaxın Şərq pazarlarına daşıyırdılar.

Bakıdan cənuba və qərbə doğru uzanan kərvan yolları üzərində yerləşən Səngəçal Karvansarası (XV əsr, Şirvanşahlar dövrü) və Füzuli rayonu ərazisindəki Qarğabazar Karvansarası (XVII əsr) yolüstü ticarətin təhlükəsizliyini təmin edən vacib hərbi-strateji sığınacaqlar idi. Böyük İpək Yolu yalnız keçmişin tarixi nağılı deyil. Bu gün Azərbaycan öz əlverişli coğrafi mövqeyini, tarixi karvansara ənənələrini müasir dövrün tələblərinə uyğun olaraq yenidən bərpa edir.

Bütün bu müasir logistika və nəqliyyat qovşaqları əslində əsrlər öncə karvanların keçdiyi həmin tarixi marşrutların müasir texnologiyalarla yenidən canlanmasıdır. Dənizçilik, yükdaşıma və beynəlxalq tranzit ənənələri əcdadlarımızdan bizə qalan ən böyük mirasdır.

Karvansaranın daş pilləkənlərinə ayaq basarkən əsrlərin pıçıltısını duyursan: bura yalnız yorğun yolçuların dincəldiyi yer deyil, dillərin, dinlərin və mədəniyyətlərin bir-birinə sarıldığı müqəddəs daş yaddaşdır.

M.MİRZƏ
XQ