28 aprel 1920: Bir dövlətin süqutu, bir ideyanın yaşaması

Tarix bəzən xalqların taleyinə bir günün içində hökm verir.

Azərbaycan üçün belə günlərdən biri 28 aprel 1920-ci il oldu.

Cəmi 23 ay yaşamış Azərbaycan Demokratik respublikası təkcə bir dövlətin adı deyildi. O, əsrlərlə imperiyalar arasında parçalanmış bir xalqın ilk siyasi özünüdərki, azadlıq iradəsi və müasir dövlətçilik iddiası idi.

Lakin bu böyük ümid, bolşevik ordusunun hərbi-siyasi təzyiqi qarşısında süqut etdi və Azərbaycan yeni bir tarixi mərhələyə sovetləşmə dövrünə daxil oldu.

Nə idi bu günün əhəmiyyəti?

1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk parlamentli respublika idi.

Bu dövlət qadınlara seçki hüququ verməsi, parlament ənənəsi yaratması, milli ordu və təhsil siyasəti qurması ilə yalnız region üçün deyil, bütün müsəlman Şərqi üçün yeni siyasi model ortaya qoymuşdu. Lakin gənc respublika olduqca mürəkkəb geosiyasi şəraitdə mövcud idi. Bir tərəfdən daxili siyasi çətinliklər, iqtisadi böhran, regional münaqişələr, digər tərəfdən isə Bolşevik Rusiyasının Cənubi Qafqaza nəzarət planı Cümhuriyyətin dayaqlarını zəiflədirirdi.

1920-ci ilin aprelində 11-ci Qızıl Ordu Azərbaycanın sərhədlərinə daxil oldu. Formal bəhanə “inqilabi dəyişiklik” olsa da, bu hadisənin mahiyyəti siyasi hakimiyyətin hərbi güc yolu ilə dəyişdirilməsi idi. Həmin anda Azərbaycan rəhbərliyi qarşısında ağır seçim vardı: müqavimət göstərib paytaxtı dağıntıya sürükləmək, yoxsa hakimiyyəti təhvil verərək daha böyük faciənin qarşısını almaq. Nəticədə parlament son iclasında hakimiyyəti bolşeviklərə təslim etdi. Beləliklə, istiqlal ideyası məğlub olmadı, amma dövlət müstəqilliyi dayandırıldı.

Bu süqutun əsas qüvvəsi yalnız xarici müdaxilə deyildi. Həm də beynəlxalq təcrid, regional gücsüzlük və dövrün böyük imperiya qarşıdurmaları da mühüm rol oynadı. Azərbaycan Cümhuriyyəti ideya olaraq güclü olsa da, hərbi və diplomatik baxımdan tək qalmışdı. Böyük dövlətlərin maraqları fonunda kiçik respublikanın taleyi çox zaman öz əlində olmurdu.

Bəs nədir bu günün mahiyyəti?

28 aprel hadisəsi Azərbaycan tarixində təkcə işğal və ya hakimiyyət dəyişikliyi deyil, həm də bir siyasi dərsdir. Müstəqillik yalnız elan olunmaqla qorunmur, onu yaşatmaq üçün güclü institutlar, beynəlxalq dayaqlar və milli birlik lazımdır. Sovet dövrü

Azərbaycana sənayeləşmə və müəyyən modernləşmə gətirsə də, milli suverenlik anlayışı ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı.

Bununla belə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideyası məhv olmadı. 1920-ci ildə dayandırılan istiqlal arzusu 1991-ci ildə yenidən dirçəldi. Bu mənada 28 aprel yalnız məğlubiyyət tarixi deyil, o, həm də azadlığın itirildikdə belə milli yaddaşda necə yaşadığını göstərən bir tarixdir.

Azərbaycan xalqı üçün 28 aprel bir xatırlatmadır: dövlətçilik təsadüf deyil, ağır mübarizə və davamlı qoruma tələb edən tarixi məsuliyyətdir. Cümhuriyyət süqut etdi, amma onun ruhu sonrakı nəsillərə istiqlalın qiymətini öyrətdi. Tarix bəzən dövlətləri yıxır, lakin idealları yox edə bilmir. Bu tarix yalnız bir dövlətin süqutu deyil, həm də bir ideyanın sınağı, bir xalqın siyasi yaddaşına həkk olunan dərs idi.

Başqa cür desək, Azərbaycan üçün 28 aprel bir son deyil, bir başlanğıcın dayandırılması idi. Cümhuriyyət süqut etdi, lakin onun ruhu yaşadı və sonrakı nəsillərə istiqlalın qiymətini öyrətdi.

Firuzə Mahmudova

Gununsesi.info