3 məsləkdaşın bir tarixi görüşü

Böyük maarifçi, ilk milli mətbuat orqanımız olan "Əkinçi" qəzetinin təsisçisi Həsən bəy Zərdabinin, "İşdə, əməldə, fikirdə birlik” düsturunun müəllifi – Baxçasaraylı Krım tatarı, maarifçi, publisist, naşir və jurnalist İsmayıl bəy Qaspıralının, eləcə də hüquqşünas-vəkil, görkəmli ictimai-siyasi xadim Əlimərdan bəy Topçubaşovun milli düşüncə ilə bağlı ruh və ideya vəhdəti, tale bənzərliyi olub. Onların birlikdə görüntüləndiyi bu nadir fotoşəkil 1903-cü ildə (ötən əsrin əvvəlində) Bakıda çəkilib.

Vaxtilə Ziya Göyalp “Rusiyada yaşayan böyük türkçü” sandığı İsmayıl bəyin fəaliyyətini önə çəkirdisə, o da öz növbəsində böyük türk Həsən bəyi özünün ideya rəhbəri sayırdı. Hər ikisi cəmiyyətin tərəqqisini savadlanmaqda, ana dilində dünyəvi təhsil almaqda görürdü. İsmayıl bəy Qaspıralı məşhur “Tərcüman” qəzetini (Krım, Baxçasaray) nəşr etməyə başlayanda Zərdabinin “Əkinçi”sinin təcrübəsindən geniş bəhrələnmişdi. Özü bu barədə belə demişdi: “Əkinçi”nin səpdiyi toxumdan bir dənəsi Krıma düşdü və “Tərcüman” göyərdi”.

Əlimərdan bəy isə Həsən bəy Zərdabidən başlayan “İttihadi-İslam” uğrunda mübarizənin yetişdirdiyi milli düşüncə adamlarından biri idi. O, həm də Zərdabinin kürəkəni, qızı Pəri xanımın həyat yoldaşı idi. Yeri gəlmişkən, Qaspıralı isə gəncəli ictimai-siyasi xadim Yusif bəy Nəsibbəylinin qayınatası idi. Onun qızı Şəfiqə ilə evlənmişdi. Fotonun tarixini 1903-cü ildən götürsək, həmin vaxt Zərdabi 66, Qaspıralı 52, Topçubaşov 41 yaşında olub.

XIX əsrin sonları–XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqlarında milli oyanış güclənən zaman Əlimərdan bəy bu prosesin ən önəmli simalarından birinə çevrilmişdi. O, təkcə vəkil deyil, ictimai lider, publisist, mədəniyyət xadimi kimi də tanınırdı. Bakı Şəhər İdarəsinin rəisi idi. 16 ildən sonra Topçubaşov AXC parlamentinin sədri olacaqdı.

Dostların həm həyatda, həm də vəfat edəndən sonra tale oxşarlıqları olub. 1907-də vəfat edən Zərdabi köhnə Bibiheybət məscidinin yaxınlığında dəfn olunub, 1937-ci ildə həmin ərazi dağıdılıb, ailəsi mərhumun sümüklərini bir neçə il evdə saxlamalı olub. Nəhayət, 1957-ci ildə vəfatının 50 illiyi qeyd edilərkən onun sümükləri Fəxri xiyabanda torpağa tapşırılıb. Qaspıralı 1914-cü ildə dünyasını dəyişib, 1944-də Krım tatarlarının deportasiyası zamanı onun məzarı dağıdılıb. 90-cı illərdə geri qayıdışdan sonra ehtimal edilən məzar yerində xatirə daşı qoyulub. Topçubaşov isə 1934-cü ildə Fransada mühacirətdə vəfat edib və Parisin Sen-Klu məzarlığında dəfn edilib...

Üç aydının bir masa arxasında əyləşib çəkildiyi nadir foto Məcid Rəşadətoğlunun arxivindən götürülərək paylanıb. Bəlli olub ki, sovet dövründə bu şəkil dərc ediləndə, necə deyərlər, qayçıya tuş gəlib. O zaman Əlimərdan bəy “burjuaziya xadimi” və mühacirət lideri sayıldığı üçün onun irsi qadağan edilmişdi. Bu səbəbdən də sovet mətbuatında həmin foto yayımlanarkən Topçubaşova aid hissə kəsilərək çıxarılıb. Yalnız müstəqillik dövründə araşdırmaçılar şəklin orijinal versiyasını tam olaraq yenidən ictimaiyyətə təqdim ediblər.

Bu üç şəxsiyyətin dostluğu, sadəcə, ziyalı yaxınlığı deyil, bütün Türk-İslam dünyasını cəhalətdən qurtarmaq məqsədi daşıyan böyük bir məfkurə birliyi idi. Qaspıralı Zərdabini özünün ustadı və bütün Rusiya müsəlmanlarının atası hesab edirdi. Əlimərdan bəy Topçubaşov hökumətdə vəzifə tutmaqla bərabər, Bakıda rus dilində çıxan və Azərbaycanda maarifçilik ideyalarının, milli mənafelərin müdafiəçisinə çevrilən “Kaspi” qəzetinə redaktorluq edirdi. Həm Zərdabi, həm də Qaspıralı bu qəzet vasitəsilə öz fikirlərini imperiya miqyasında daha geniş auditoriyaya çatdırırdılar.

Bəlkə də tarixi foto çəkilən vaxt onlar qəzet üçün hazırladıqları növbəti məqalələri müzakirə edirdilər.

Əli NƏCƏFXANLI
XQ