525 ci qəzet Türkiyə İsrailə qarşı siyasətini dəyişəcəkmi?

Xaqani CƏFƏRLİ

Donald Trampın prezidentliyinin ilk həftəsi hələ tamam olmasa da, ABŞ-dakı hakimiyyət dəyişikliyi artıq dünya düzəninə ciddi şəkildə təsir göstərməyə başlayıb. Prezident Trampın bir sərəncamla Meksika körfəzinin adını dəyişdirərək Amerika körfəzi adlandırılması simvolik xarakter daşısa da, dünya düzənin Ağ ev sahibinin qərarlarından nə qədər çox asılı olduğunu göstərən mühüm hadisədir.

Trampın prezidentlik dönəminin başlaması ilə Türkiyənin İsrailə yönəlik siyasətində dəyişiklik yaranacağı ehtimalı da artıb. Türkiyənin İsrailə qarşı ticarət embarqonu ləğv edə biləcəyi ilə bağlı Ankarada fikirlər səslənməyə başlayıb. Türkiyə Xarici İqtisadi Əlaqələr Komitəsinin (DEİK) sədri Nail Olpak bildirib ki, Qəzzada atəşkəs daimi sülhə çevrilsə, İsrailə qarşı tətbiq edilən ticarət məhdudiyyətləri ləğv edilə bilər. Siyasi müşahidəçilər hesab edirlər ki, rəsmi Ankara Trampla münasibətlərini pisləşdirməmək üçün İsrailə qarşı münasibətin dəyişməsinin zəruriliyini anlayır. Son günlər Türkiyədən İsrailin ünvanına səslənən tənqidlərin zəiflədiyi açıq hiss olunur.

İsrailin təhlükəsizliyinə müstəsna əhəmiyyət verən Trampın Türkiyənin yəhudi dövlətinə qarşı sanksiyasından razı qalmayacağı hər kəsə məlumdur. Ancaq Ankaranın birtərəfli addımının Türkiyə ilə İsrail arasında münasibətləri əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq üçün yetərli olacağını düşünmək də yanlış olar. Münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün Türkiyə və İsrailin Suriyada maraqlarını balanslaşdırması zəruridir. Suriya elə bir ölkədir ki, həm Türkiyə, həm də İsrail bu ölkədən özünə qarşı təhlükə gələ biləcəyindən ehtiyatlanır. Hər iki dövlət də haqlıdır. Türkiyə Suriyadakı kürd separatizmini və terror təşkilatı hesab etdiyi PKK-nın bu ölkədəki qüvvələrini özü üçün ciddi təhlükə sayır. İsrail də İranın uzun illər ərzində Suriyadan özünün Yaxın Şərqdəki proksi qüvvələrini silahlandırmaq üçün istifadə etdiyinə görə bu ölkəni əsas təhlükə mənbəyi hesab edir. Suriyadakı hakimiyyət dəyişikliyindən sonra İsrail yeni təhlükə ilə üzləşə biləcəyindən ehtiyatlanır. Suriyada hakimiyyətə gələn qüvvələr radikal islamçı cərəyanları təmsil edir. Bu radikal islamçı cərəyanlar isə İsraili əsas düşmən kimi görürlər. Suriyada hakimiyyəti ələ keçirən radikal islamçı qüvvələrin lideri Əhməd əl-Şara (Əbu Məhəmməd əl-Colani) öncəki çıxışlarının birində Dəməşqdən sonra hədəflərinin Qüds (Yerusəlim) olduğunu bildirmişdi. Suriyanın yeni hakimiyyətinin bir çox təmsilçilərinin də oxşar açıqlamaları olub. Digər tərəfdən Suriyada radikal islamçıların hakimiyyəti ələ keçirməsi İordaniya, Misir və Səudiyyə Ərəbistanındakı radikal qüvvələri ruhlandırıb. İsrail bütün bu prosesi narahatlıqla izləyir.

İsrailin düşüncə mərkəzlərində belə fikirlər var ki, sünnü məzhəbli radikal islamçı cərəyanlar İrandan daha böyük təhlükə mənbəyi ola bilər. Buna görə də İsrail radikal islamçı cərəyanların Suriyada yenidən güclənməsinə qarşı bir sıra önləyici tədbirlər görür. Həmin tədbirlərdən biri də islamçı qruplara qarşı müttəfiq hesab etdiyi kürd birləşmələrinin mövqeyini gücləndirməkdir. İsrailin bəzi rəsmilərinin Suriyada kürd müxariyyatını açıq dəstəkləməsi isə Ankarada ciddi narahatlıq yaradır. Buna görə də Türkiyə ilə İsrail arasında münasibətlərin gələcəyi Qəzza ilə yanaşı, Suriyada gedən proseslərdən asılı olacaq. Bu mənada münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün iki dövlətin rəsmi strukturları ilə yanaşı, hər iki ölkənin cəmiyyətinin də üzərinə ciddi vəzifələr düşür.