ABŞ İran danışıqları: Yaxın 2 ay ərzində tam razılaşma ehtimalı aşağıdır TƏHLİL

İsveçrənin Bürgenştok qəsəbəsində ABŞ və İran nümayəndə heyətləri təxminən 10 illik fasilədən sonra ilk dəfə eyni zalda görüş keçiriblər.

Məlumata görə, görüşdə İranın nüvə proqramı, sanksiyaların ləğvi, dondurulmuş aktivlərin taleyi və Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi əsas müzakirə mövzuları olub.

ABŞ nümayəndə heyətinə vitse-prezident Cey Di Vens, İran tərəfinə isə parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf və xarici işlər naziri Abbas Əraqçi rəhbərlik edib. Danışıqlarda vasitəçi qismində Qətər və Pakistan da iştirak edib.

Bildirilib ki, tərəflər eyni məkanda olsalar da, nə əl sıxıblar, nə də birgə foto çəkdiriblər. Diplomatik mənbələrin məlumatına görə, görüşlərin əsas hissəsi vasitəçilər üzərindən aparılıb.

Eyni zamanda qeyd olunur ki, 60 günlük danışıqlar prosesi başlayıb və yaxın günlərdə texniki səviyyədə davam etdirilməsi planlaşdırılır. ABŞ Prezidenti Donald Trampın sərt bəyanatlarının isə bu prosesə mənfi təsir göstərdiyi bildirilir.

Bu görüş, formal diplomatik addım kimi görünsə də, ABŞ-İran münasibətlərində uzun müddətdən sonra yaranan “ehtiyatlı dialoq pəncərəsi” kimi qiymətləndirilməlidir. Tərəflərin eyni zalda, lakin birbaşa təmas və simvolik jestlərdən (əl sıxma, birgə foto) çəkinərək iştirak etməsi, etimad səviyyəsinin hələ də çox aşağı olduğunu göstərir.

Müzakirə olunan mövzular İranın nüvə proqramı, sanksiyalar, dondurulmuş aktivlər və Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi = regionun həm iqtisadi, həm də təhlükəsizlik baxımından kritik nöqtələridir. Xüsusilə Hörmüz boğazı qlobal enerji daşımalarının əsas arteriyası olduğundan, burada yaranacaq hər hansı gərginlik təkcə iki ölkəyə yox, beynəlxalq bazarlara da birbaşa təsir edə bilər.

Vasitəçilər kimi Qətər və Pakistanın iştirakı, danışıqların birbaşa qarşıdurma deyil, “dolayı diplomatiya” formatında aparıldığını göstərir. Bu isə o deməkdir ki, tərəflər hələlik tam siyasi yaxınlaşmaya deyil, gərginliyin idarə olunmasına fokuslanıblar.

60 günlük danışıqlar prosesinin başlaması qısa müddətli nəticələrdən çox, mərhələli razılaşma modelinə keçid ehtimalını artırır. Texniki səviyyədə davam edəcək görüşlər, ehtimal ki, əvvəlcə kiçik humanitar və iqtisadi yumşalmalar üzərində konsensus axtaracaq.

Bununla belə, prosesin gələcəyi ciddi siyasi risklərdən asılıdır. Xüsusilə ABŞ daxilində siyasi ritorikanın sərtləşməsi və Donald Tramp kimi fiqurların kəskin bəyanatları danışıqların ritmini poza və ya onu yavaşıda bilər. İran tərəfi isə adətən sanksiya təzyiqlərinin azaldılmasını əsas şərt kimi irəli sürdüyündən, real irəliləyiş üçün qarşılıqlı güzəştlər zəruri olacaq.

Proqnoz olaraq demək olar ki, yaxın 2 ay ərzində tam razılaşma ehtimalı aşağıdır, lakin kiçik texniki anlaşmalar və “gərginliyin yumşaldılması paketi” üzərində irəliləyiş mümkündür. Əgər bu mərhələ uğurlu olarsa, proses sonradan daha geniş nüvə sazişinin yenidən formalaşmasına doğru gedə bilər. Əks halda isə danışıqlar yenidən dondurulmuş vəziyyətə qayıtmaq riski daşıyır.