ABŞ İran müharibəsi an məsələsi: Dialoq bitdi, raketlər danışacaq

ABŞ və İran arasında gərginliyin davam etməsi, tərəflərin prinsipial güzəştə getməməsi və dialoqu real prioritetə çevirməməsi Yaxın Şərqdə hərbi toqquşma riskini sürətlə artırır. Rəsmi Vaşinqton və Tehran vaxtaşırı danışıqlara açıq olduqlarını bəyan etsələr də, verilən mesajlar böhranın yumşaldılması üçün yetərli hesab edilmir. Mövcud dinamika göstərir ki, proseslər artıq siyasi ritorika mərhələsini geridə qoyub və açıq hərbi hazırlıq fazasına daxil olub.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Tehranla danışıqlara “qapını tam bağlamadığı” barədə mesajları, eləcə də İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salmanla telefon danışığında səsləndirdiyi fikirlər gərginliyi azaltmağa kifayət etmir.

Pezeşkian deyib: “İran həmişə sülhə, əmin-amanlığa və beynəlxalq hüquq çərçivəsində münaqişələrin qarşısının alınmasına aparan istənilən prosesi alqışlayıb və bundan sonra da alqışlayacaq.”

Lakin diplomatik ritorika real siyasətdə hərbi planlaşdırmanı əvəz etmir.

Ağ Ev nə istəyir- açıq və gizli şərtlər

Rəsmi şəkildə bəlli olan tələblər sırasında İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması, regionda ABŞ-ın “yenidən dizayn” strategiyasına mane olan proksi qüvvələrdən imtina və rejimin davranış modelinin dəyişdirilməsi yer alır. Bununla yanaşı, ictimaiyyətə açıqlanmayan, lakin danışıqların əsas düyün nöqtəsini təşkil edən əlavə şərtlərin mövcudluğu da istisna edilmir.
Məsələ ondadır ki, bu tələblər Tehran üçün strateji təhlükəsizlik xəttinin keçildiyi nöqtə kimi qiymətləndirilir. Nəticədə dialoq deyil, qarşılıqlı çəkindirmə mexanizmi işə düşür.

ABŞ bölgədə hərbi mövqelərini möhkəmləndirir

“The Economist” nəşrinin yazdığına görə, ABŞ artıq potensial münaqişə ssenarisinə uyğun olaraq Yaxın Şərqdəki hərbi mövcudluğunu ciddi şəkildə gücləndirib. Bölgəyə “Patriot” və THAAD hava hücumundan müdafiə sistemləri, təyyarədaşıyan gəmi qrupları, qırıcılar, tanker təyyarələri və logistika mərkəzləri yerləşdirilib.

Nəşr qeyd edir: “Təyyarədaşıyan gəmi, qırıcılar, Patriot və THAAD sistemləri, tanker təyyarələri və logistika artıq mövqelərini tutub. ABŞ-ın bölgədəki qüvvə strukturu sürətlə dəyişir”.
Son günlərdə ABŞ hərbi nəqliyyat təyyarələrinin Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanındakı bazalara intensiv uçuşları da bu hazırlığın tərkib hissəsidir.

ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Mərkəzi Komandanlığı (AFCENT) uzunmüddətli hava təlimlərinə başladığını açıqlayıb. AFCENT komandanı Derek Frans bildirib ki, şəxsi heyətimiz çətin şəraitdə tərəfdaşlarla birlikdə təhlükəsiz və dəqiq əməliyyatlar aparmaq qabiliyyətini nümayiş etdirir: “Bu, döyüşə hazırlıq vəziyyətində olmağa xidmət edir”.

Tehran da cavabsız qalmır: Hörmüz boğazı risk zonasına çevrilir

ABŞ-ın hərbi fəallığına cavab olaraq İran Hörmüz boğazı ətrafında genişmiqyaslı hərbi təlimlərə başlayacağını elan edib. Tehran   Hörmüz boğazında 27–29 yanvar tarixlərində 5 dəniz mili radiusunda hava məkanı təhlükəli zona elan edilib.

Eyni zamanda İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanlığı açıq hədələr səsləndirib. 

Komandan Məhəmməd Əkbərzadə bildirib ki, qonşu ölkələr bizim dostumuzdur: “Amma onların əraziləri və ya hava məkanı İrana qarşı istifadə olunarsa, onlar düşmən hesab ediləcək”.
Bu bəyanat faktiki olaraq münaqişənin regional miqyas ala biləcəyinə dair açıq xəbərdarlıqdır. Proseslərin gedişi onu göstərir ki, müharibə  və ya hərbi qarşıdurmanın başlanması zaman məsələsidir.

Hədəfli zərbələr, yoxsa genişmiqyaslı müharibə?

Tramp hələlik yekun qərar verməsə də, Ağ Evdə bir neçə ssenarinin müzakirə olunduğu bəllidir. Ən real variant isə quru əməliyyatından yayınmaqla,  venesuela ssenarisinə uyğun olaraq okean və dəniz platformalarından hədəfli zərbələrin endirilməsidir. Qurudan başlanan əməliyyatının keçrilməsi istər-istəməz genişmiqyaslı xarakter alacaq və bu da  İranın iqtisadi cəhətdən uzunmüddətli müharibə aparmaq üçün imkanları az olsa da, amma müharibə coğrafiyasının genişlənmə ehtimalı yarada bilər.  Tehran rejimi “cəhənnəmə gedən özünüə yoldaş axtarar” prinsipinə uyğun olaraq ölüm ayağında belə bölgəni xaosa çevirmək üçün ən piss senarilərə əl ata bilər. Tehran rejimi əlindəki bütün hərbi imkanlardan və proksi güclərədn istifadə edə bilər və bu da istisna deyil. Və bu təhlükə var. Məhz ABŞ-ın bölgədəki müttəfiqlərini də narahat edən məsələ budur. 

Tehran açıq şəkildə xəbərdarlıq edir ki, mümkün ABŞ hücumu “ümumi müharibə” kimi qiymətləndiriləcək və cavab preventiv raket zərbələrini də əhatə edə bilər.

“Middle East Eye” mənbələrinə görə, ABŞ İranda etirazların yatırılmasına görə məsuliyyət daşıyan yüksək rütbəli rəsmiləri və hərbi komandirləri hədəfə ala bilər.

Proksi qüvvələr və dini faktor

Gərginliyin ən təhlükəli aspektlərindən biri proksi qüvvələrin aktivləşməsi və dini faktorun açıq şəkildə dövriyyəyə daxil edilməsidir. Livandakı Hizbullah münaqişəyə hazır olduğunu bəyan edib. Livanın Ali İslam Şiə Şurasının sədr müavini Şeyx Əli əl-Xətib bildirib:

“Əgər İmam Xameneiyə ən kiçik bir zərər dəyərsə, bu, dünyadakı bütün şiələrə müharibə elan etmək deməkdir”.

Bu ritorika münaqişəni klassik dövlətlərarası savaşdan çıxarıb ideoloji-dini qarşıdurma müstəvisinə keçirə bilər.

Bu yolla ABŞ həm də bölgədki müttəfiqlərinə gözlənilən təhdidlərdən və təhlükələrdən xilas edə bilər.

Qərar Trampındır, risk hamının

Mövcud mənzərə göstərir ki, bölgə ya məhdud, hədəfli hərbi əməliyyatlara, ya da nəzarətdən

çıxma riski olan geniş regional qarşıdurmaya sürüklənir. Quru əməliyyatı ehtimalı aşağı qiymətləndirilsə də, hava və dənizdən zərbələr real ssenari kimi masadadır.

Bu mərhələdə hər şey Donald Trampın verəcəyi qərardan asılıdır. Lakin istənilən seçim Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişə, bölgəni yeni və daha dağıdıcı qarşıdurmaya sürükləyə bilər.

Mürtəza