ABŞ İran: Romadan ümidli mesajlar gəlir

Vaşinqton–Tehran danışıqlarında irəliləyişin Azərbaycan üçün önəmi

ABŞ və İran rəsmiləri arasında Romada davam edən danışıqlarda müəyyən yumşalmalar müşahidə olunur. Bu da təbiidir. Həm bölgədə, həm də dünyada cərəyan edən hadisələrin xarakteri “böyük güclər”i xarici siyasət prioritetlərinə – dünənki müttəfiqləri kimi, opponentləri ilə münasibətlərə yenidən baxmağa sövq edir.

“Daimi dost yoxdur, daimi maraqlar var” prinsipindən çıxış edən ABŞ-da hakimiyyət dəyişikliyinin Vaşinqtonun Yaxın Şərqə yönəlik siyasətində müəyyən korrektələr edəcəyinə səbəb olacağını proqnozlaşdıran ekspertlər yanılmadılar. Artıq respublikaçı Donald Tramp Administrasiyası ilə islahatçı Məsud Pezeşkianın komandası arasında birbaşa təmaslar baş tutub. Cari il aprelin əvvəllərində Oman və Qətərin vasitəçiliyi ilə “gizli təmaslar”la start götürən ikitərəfli danışıqlar artıq açıq müstəvidə, həm də Avropada davam etdirilir. Roma bu siyasi dəyişikliyə evsahibliyi edən şəhərdir. Ekspertlər danışıqlarda Vaşinqton üçün əsas məqsədin İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq, Tehran üçün isə sanksiyaların yumşaldılması olduğunu bildirirlər.

Qərb mediası Omanın Romadakı diplomatik nümayəndəliyində İran və ABŞ nümayəndələri arasında aparılan danışıqların beşinci raundunun müəyyən irəliləyişlə başa çatdığı barədə xəbər verir. Bunu İran nümayəndə heyətinin başçısı, Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi də təsdiqləyib. ABŞ nümayəndə heyətinə Prezidentin xüsusi nümayəndəsi Stiven Vitkoff başçılıq edir. Heyətə, həmçinin Dövlət Departamentinin siyasət planlaması üzrə şöbəsinin direktoru Maykl Anton, İran tərəfdən isə xarici işlər nazirinin müavinləri Məcid Təxt-Rəvançi və Kazem Qəribabadi, eləcə də XİN-in mətbuat katibi İsmail Beqayi daxildir.

A.Əraqçinin sözlərinə görə, yaxın günlərdə müzakirə olunan məsələlərə aydınlıq gətirmək mümkün olacaq: “Uzunmüddətli razılığa nail olmaq kimi ümumi məqsədə doğru irəliləyə biləcəyimizə ümid edirəm. Deyə bilərəm ki, bu, indiyə qədər apardığımız danışıqların ən peşəkar raundlarından biri idi. Biz bir daha İranın danışıqlarla bağlı mövqeyini və prinsiplərini açıqladıq. Bizim yanaşmalarımız çox aydındır və biz onlara sadiqik. Hesab edirəm ki, indi ABŞ nümayəndələri bizim mövqelərimizi daha yaxşı və aydın başa düşürlər. Omanın hörmətli Xarici işlər naziri cənab Boussaidi bu raundda mövcud maneələri aradan qaldırmaq və irəliləmək üçün həll yollarını təqdim etməyə çalışdı”.

* * *

Yayılan məlumatlarda qeyd olunur ki, danışıqlarda tərəflər müxtəlif fikir və arqumentlər səsləndiriblər. Amerikalı rəsmilərin müəyyən ideyalar irəli sürdüklərini bildirən Əraqçi hər iki tərəfin bu ideyaların daha ətraflı şəkildə araşdırılmasına ehtiyac duyduğunu vurğulayıb: “Həmin təklif və ideyalar hazırda hər iki tərəf üçün heç bir öhdəlik yaratmadan paytaxtlara təhvil veriləcək. Bizim əsas məqsədimiz İranın prinsiplərini və mövqelərini qoruyub saxlamaqla, potensial olaraq, irəliləyişə töhfə verə biləcək yeni ideya və təklifləri hərtərəfli araşdırmaqdır. Bu təkliflər və problemlərin həlli yolları ilə bağlı tərəflərin öz fikirlərini bildirməsi, daha sonra danışıqların növbəti mərhələsinin təşkil edilərək keçirilməsi planlaşdırılır. İnşallah, növbəti mərhələdə ölkələrin ali rəhbərlikləri səviyyəsində bu qərarlara lazımi diqqət yetirilsə, müəyyən irəliləyiş əldə edə bilərik”.

Göründüyü kimi, Roma danışıqlarının pozitiv məcraya yönəldiyinə dəlalət edən mesajlar verilir. Amma müzakirə olunan mövzuların ağırlığı və kompromisin əldə edilməsinin çətinliyi də diqqətdən yayınmamalıdır. İllərlə yığılıb qalmış problemlərin bir neçə ayın içində həll olunacağını gözləmək sadəlövhlük olar. Amma tərəflərin doğru yolda olmasının özü artıq irəliləyiş sayılmalıdır.

İran XİN-in rəhbərinin jurnalistlərə verdiyi açıqlamasında pozitiv notlar aşkar hiss olunur: “Ümid edirəm ki, növbəti bir-iki raundda İranın mövqeyinin daha yaxşı başa düşülməsini nəzərə alaraq, biz danışıqlarda irəliləməyə imkan verəcək qərarlara gələ biləcəyik. Doğrudur, biz hələlik o mərhələyə çatmamışıq, amma bu da ümidsiz deyil. Fikrimcə, bu gün xüsusilə baş vermiş müzakirələri və Omanın maneələri aradan qaldırmaq üçün təklif etdiyi həll yollarını nəzərə alsaq, danışıqlarda irəliləyiş ehtimalı böyükdür”.

* * *

Vaşinqtonla Tehran arasında Romada baş tutan danışıqlara Moskva da reaksiya verib. ABŞ və İran arasında, o cümlədən Fars körfəzi dövlətlərinin vasitəçiliyi ilə təmaslardan xəbərdar olduqlarını deyən Rusiya Xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkovun sözlərinə görə, nüvə sazişi üzrə razılıq əldə edilərsə Moskva bunu müsbət hal hesab edəcək. Ryabkov qeyd edib ki, İran Vyanada nüvə sazişi üzrə danışıqların bərpasına hazırdır və Rusiya ilə Çin də “bu qərarın lehinədir”.

ABŞ və İran hələ iki il bundan əvvəl, avqustun ortalarında vasitəçilərlə dialoqa başlayıb. Bunun ilkin müsbət nəticəsi məhbusların mübadiləsi və Cənubi Koreya banklarında dondurulmuş İran aktivlərinin azad edilməsi barədə qərar olub.

Sonda onu da qeyd edək ki, bugünədək Vaşinqton və Tehran İranın nüvə proqramı ətrafında fikir ayrılığının nizamlanmasına dair Omanın vasitəçiliyi ilə 4 danışıq keçirib. Bunlardan birincisi cari il aprelin 12-də Omanın paytaxtı Maskatda, ikincisi aprelin 19-da Romada, üçüncü və dördüncü isə aprelin 26-da və mayın 11-də yenidən Maskatda baş tutub.

Fərhad MƏMMƏDOV,
siyasi icmalçı

– ABŞ–İran danışıqları, əsasən, üç mövzu ətrafında aparılır. Birinici mövzu Vaşinqtonu narahat edən İranın nüvə proqramıdır. İkincisi uranın zənginləşdirilməsi və nüvə silahının daşıyıcısı olan ballistik raket sistemləridir. Sonuncu məsələ rəsmi Tehranın yürütdüyü regional siyasət, başqa ölkələrin daxili işlərinə qarışması və radikal qüvvələrin dəstəklənməsidir. Bu üç istiqamətin hər bir üzrə İranın mövqeyi fərqlidir. Birinci mövzu ilə bağlı Donald Tramp Administrasiyası bildirir ki, nüvə proqramı, ümumiyyətlə, sıfırlansın. İran buna cavab olaraq “sülh nüvə proqramı”nı irəli sürür. Bu tezis bir neçə il əvvəl imzalanmış ilkin anlaşma protokolunda da öz əksini tapıb. Orada uranın zənginləşdirilməsi prosesinin beynəlxalq nəzarətə verilməsi təklif olunur. Raket sistemləri ilə bağlı rəsmi Tehran hər hansı məhdudiyyəti qəbul etməyəcəyini bildirib. Üçüncü isə əvvəlkilərdən bir qədər rahat mövzudur. Ona görə ki, regionda geosiyasi reallıq dəyişib. Fakt ondan ibarətdir ki, ABŞ və İsrail hərbi gücdən istifadə edərək, İranpərəst qüvvələrin infrastrukturunu bir çox yerlərdə dağıdıb. Buraya Qəzzadan savayı, Suriya və Livan da daxildir. Vaşinqton artıq husilərlə, hətta HƏMAS-la birbaşa danışıqlar aparır. İran meyilli qüvvələrin fəaliyyətini lokallaşdırmaqdan ötrü İraqda da müəyyən hərəkətlər həyata keçirilir.

Yəni bu coğrafiyada İranın nüfuz dairəsi daralmaqdadır. Bu səbəbdən danışıqlar prosesində ən asan mövzu sayıla bilər. Müzakirələrin ağırlıq yükü ilk iki mövzu üzərinə düşür. Hesab edirik ki, Tramp Administrasiyası həmin mövzularda müəyyən kompromisə getməyə meyillidir. Beynəlxalq nəzarətin gücləndirilməsi, onun institutlaşdırılması və sair. Əslində, hazırda Prezident Pezeşkianın rəhbərliyi altında olan praqmatik qrup Vaşinqtonun müəyyən güzəştlərə gedəcəyinə ümidlidir.

Roma danışıqlarının Azərbaycana təsiri məsələsinə gəldikdə, deməliyik ki, İranın mövqelərinin regional formatda zəifləməsi hakimiyyətdəki radikal qrupların nüfuzuna ciddi xələl yetirib. Təbii olaraq, praqmatik qrupun mövqeyi güclənib. Bu qrup ümumi pozitiv proyeksiyadan Azərbaycana münasibətdə də istifadə edir. Bunu ikitərəfli münasibətlərin intensivləşməsində aydın görürük. Bakı həmin praqmatik qrupla münasibətləri genişləndirməyə və dərinləşdirməyə çalışır. Aydın görünən odur ki, İran–ABŞ danışıqları uğurlu nəticəyə çatsa, bu, Bakı–Tehran münasibətlərinə də müsbət təsir göstərəcək.

İ.HƏSƏNQALA
XQ