ABŞ nin Cənubi Qafqaza tarixi dönüşü TƏHLİL

ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid (Cey Di) Vensin Cənubi Qafqaza gözlənilən səfəri Vaşinqtonun xarici siyasətində ciddi bir "geosiyasi qayıdış" kimi qiymətləndirilir. Bayden administrasiyası dövründə müşahidə olunan nisbi soyuqluq və tərəfli yanaşmalar, Donald Trampın hakimiyyətə qayıdışı ilə yerini daha praqmatik, iqtisadi mərkəzli və strateji müttəfiqliyə dayanan yeni bir modelə buraxır.
​Cey Di Vensin fevralın 9-10-da regiona planlaşdırılan səfəri sadəcə diplomatik bir gediş deyil, ABŞ-ın regiondakı maraqlarını yenidən təyin etməsi deməkdir. Vaşinqton artıq Cənubi Qafqazı ideoloji müstəvidə deyil, "Peace through Construction" (İnşaat vasitəsilə sülh) prinsipi ilə, yəni iqtisadi və nəqliyyat layihələri üzərindən görür.
​Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə Donald Tramp administrasiyası arasındakı münasibətlər qarşılıqlı hörmət və konkret nəticələrə əsaslanan "isti" bir fazaya qədəm qoyub. Bu münasibətlərin bir neçə sütunu var:
​Liderlər arasındakı şəxsi simpatiya: Prezident İlham Əliyevin qətiyyətli və müstəqil siyasəti Tramp administrasiyasının "güclü lider və aydın maraqlar" konsepsiyası ilə tam üst-üstə düşür. Yanvar ayında Davosda baş tutan görüş bu şəxsi etimadı bir daha möhkəmləndirdi.

Digər yandan, Trampın hakimiyyətə gəlişi ilə Azərbaycan üçün diskriminasiya xarakterli olan 907-ci düzəlişin tətbiqinin faktiki dondurulması Bakı tərəfindən "33 illik ədalətsizliyin sonu" kimi dəyərləndirilir.
​ Azərbaycanın ABŞ-dan müasir müdafiə texnikası alması ilə bağlı müzakirələrin başlaması iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın yeni səviyyəyə qalxdığını göstərir.

Münasibətlərin ana xətti 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunmuş tarixi nailiyyətə söykənir. Donald Trampın vasitəçiliyi ilə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında keçirilən üçtərəfli görüşdə sülh müqaviləsinin mətni paraflanmış və sülh bəyannaməsi imzalanmışdır. Razılaşmanın mərkəzində "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" (TRIPP) dayanır. Bu, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla bağlayan (Zəngəzur dəhlizi kontekstində) nəqliyyat və enerji dəhlizidir. Səfərin əsas məqsədi məhz bu marşrutun icrasını sürətləndirmək və regionda Rusiyadan asılı olmayan yeni "Şərq-Qərb" arteriyasını möhkəmləndirməkdir.

Bu layihə ABŞ-ın regiondakı yeni vizyonunun simvoludur. Vaşinqton artıq regionda sadəcə "vasitəçi" deyil, həm də strateji infrastrukturun idarəçisi və qarantı kimi çıxış etmək istəyir.Analitiklər qeyd edirlər ki, Trampın xarici siyasətində şəxsi münasibətlər (personal diplomacy) həlledici rol oynayır. Tramp İlham Əliyevi regionun güclü və sözünə sadiq lideri kimi qəbul edir. 2026-cı ilin yanvarında Davosda baş tutan görüş bu "kimyanın" nə qədər güclü olduğunu bir daha təsdiqlədi. Bu görüşdə Tramp Azərbaycanı "strateji tərəfdaş" adlandırmış və ölkəmizin regionda sülhün təminatçısı olduğunu vurğulamışdır. Hər iki lider ideoloji çərçivələrdən uzaq, iqtisadi mənfəət və real təhlükəsizlik üzərində qurulan "sövdələşmələrə"  üstünlük verir.

​Maraqlıdır ki, Vensin səfər marşrutuna Gürcüstan daxil edilməyib. Bu, Vaşinqtonun Cənubi Qafqazdakı prioritetlərinin dəyişdiyini göstərir. ABŞ artıq regionun "açarını" Bakıda görür. Azərbaycanın enerji resursları (Ermənistana qaz ixracı daxil olmaqla) və logistik imkanları onu Vaşinqton üçün əvəzedilməz tərəfdaşa çevirir.

​ABŞ-ın Cənubi Qafqaza qayıdışı regionda Rusiya və İranın təsirini balanslaşdırmaqla yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tam təmin etməsindən sonrakı yeni status-kvonu tanıması deməkdir. Prezident İlham Əliyevin apardığı balanslı siyasət və Tramp administrasiyası ilə qurulan birbaşa təmaslar Azərbaycanı bu yeni geosiyasi oyunun qalibi və mərkəzi aktoru halına gətirib.

Elnur ƏMİROV