Aİ nin “Tərəfdaşlıq Gündəliyi”: Kağızda sülhə dəstək, əslində isə...

Avropa İttifaqı ilə Ermənistan arasında imzalanmış yeni “Tərəfdaşlıq Gündəliyi” sənədi regiondakı siyasi dinamikanı yenidən kəskinləşdirən addımlardan biri kimi görünür.

Sənəddə istifadə olunan terminologiya, xüsusilə “Dağlıq Qarabağ” anlayışının yenidən dövriyyəyə gətirilməsi, faktiki olaraq artıq mövcud olmayan bir siyasi-coğrafi reallığın dirçəldilməsinə cəhd kimi qiymətləndirilir. Bu isə Bakı ilə İrəvan arasında son aylarda formalaşmağa başlayan nisbətən konstruktiv mühitə inamsızlıq toxumu səpir. Azərbaycan tərəfi bu addımın mahiyyət etibarilə sülh prosesini siyasi şərtlərlə yüklədiyini və gələcək anlaşmalar üçün psixoloji baryer yaratdığını bildirir.

Aİ sənədinin digər diqqətçəkən tərəfi “qaçqınlar və ya didərgin düşmüş ermənilər” ifadəsinin Azərbaycanın hərbi əməliyyatları ilə əlaqələndirilməsi oldu. Halbuki, 2023-cü ilin sentyabrındakı lokal antiterror tədbirləri mülki infrastruktura və əhaliyə zərər vurmadan həyata keçirildi və əhalinin bölgədən çıxışı daha çox siyasi və təşkilati çağırışların nəticəsi oldu. Bu məqamın Avropanın rəsmi sənədində təhrif olunmuş şəkildə təqdim edilməsi həm siyasi məsuliyyətin yönləndirilməsi, həm də regiondakı aktorların qarşılıqlı münasibətlərinin yenidən polarizasiya olunmasına səbəb olur.

Sənəddəki vurğular təkcə keçmiş münaqişənin interpretasiyasına təsir etmir, həm də Ermənistanın daxili siyasi məqsədləri ilə sıx şəkildə əlaqələndirilir. İrəvanın son aylarda apardığı xətt göstərir ki, Qarabağ məsələsi artıq onun üçün ərazi məsələsi deyil, sosial və siyasi legitimlik alətidir. Avropadan gələn maliyyə dəstəyi, xüsusilə Qarabağdan köçmüş ermənilərin sosial problemlərinin həlli üçün ayrılan vəsait, Ermənistan hakimiyyəti üçün həm seçki bazasının qorunması, həm də müxalif qüvvələrin yenidən toparlanmasının qarşısının alınması baxımından mühüm rıçaq rolunu oynayır. Terminologiyanın sənədə salınması müəyyən mənada bu maliyyə axınının legitim əsasını möhkəmləndirməyə xidmət edir.

Lakin məsələ yalnız Ermənistan daxilindəki siyasi məqsədlərlə məhdudlaşmır. Aİ-nin bu terminologiyada təkid etməsi onun regionda yeni güc balansının formalaşmasına reaksiyasının göstəricisi kimi də dəyərləndirilə bilər. Vaşinqtonun son sülh təşəbbüsləri fonunda Brüsselin öz siyasi çəkisini artırmaq cəhdi daha açıq görünür. ABŞ-Aİ koordinasiyasının zəiflədiyi bir zamanda Ermənistanla imzalanan sənəd Avropanın Cənubi Qafqazda ani üstünlük yaratmaq üçün istifadə etdiyi siyasi alətə çevrilib. Bu isə regionda iki Qərb mərkəzi arasında rəqabəti, dolayısı ilə Ermənistanın müxtəlif siyasi istiqamətlər üzrə fərqli mesajlar verməsini şərtləndirir.

Azərbaycan tərəfi üçün əsas narahatlıq yaradan məqam budur ki, sənəd faktiki olaraq yeni müzakirə masasında çətinlik yaradır və tərəflər arasında yaranmış incə diplomatik körpüləri zəiflədir. Sülhün əldə olunması üçün mühüm olan etimad mühiti terminoloji manipulyasiyalarla asanlıqla zədələnir. Ermənistanın bu terminlərə görə məsuliyyəti təkbaşına daşımadığı aydındır. Geosiyasi çəkisini artırmaq istəyən Aİ də bu prosesdə aktiv rol oynayır. Nəticədə kağız üzərində sülhü dəstəkləyən sənəd, əslində, regionda psixoloji və siyasi gərginliyin yenidən canlanmasına xidmət edir.

Ruslan Zəngəzur