Akademik təşviqdən saxtakarlığa: Azərbaycanda Elmi Etikanın Deqradasiyası

Son illərdə Azərbaycanda ali təhsil müssəsisələrində akademik fəaliyyətin stimullaşdırılması məqsədilə diferensial əməkhaqqı sistemi tətbiq olunmağına başlamışdır. Bu sistemə görə, bir müəllimin Scopus və ya Web of Science kimi beynəlxalq nüfuza malik elmi bazalarda nə qədər çox məqaləsi nəşr olunarsa, onun əməkhaqqısı müvafiq faizlə artırılır, bəzən hətta ikiqatadək yüksəlir. Bundan əlavə, hər bir məqaləyə görə müəllimlərə ayrıca qonorar da ödənilir. Bu təşəbbüs, ilk baxışda, elmi araşdırmalırı təşviq edən, beynəlxalq görünürlüyü artıran və universitetlərin reytinqlərini yüksəldən müsbət bir addım kimi görünür.

Lakin bu sistemin tətbiqində yaranmış boşluqlar və nəzarətsizliklər səbəbilə, bəzi dırnaqarası elm adamları bu təşviqi sui-istifadə alətinə çevirmişdir. Jurnalist araşdırmalarımızın nəticəsində, Azərbaycanda bir neçə whatsapp qruplarında bu elm adamlarına akademik etikaya uyğun olmayan təklif edildiyi açıq şəkildə ortadadır.

Təqdim edilən ekran görüntülərində də görüdüyü kimi, müəyyən “elmi” WhatsApp qrupları yaradılaraq, Scopus və WoS jurnallarında hazır məqalələrə müəlliflik təklif edilir. Bu “təkliflər” açıq şəkildə etik qaydaların pozulmasıdır. Hələ yazılmamış, yaxud artıq tamamlanmış bir elmi məqaləyə, heç bir töhfə verməyən şəxslərin adlarının “həmmüəllif” olaraq əlavə olunması, akademik saxtakarlığın bariz nümunəsidir.

Bu qruplarda təqdim edilən mesajlar adətən aşağıdakı məzmundadır: “Scopus Q2 üçün həmmüəllif imkanı. Məqalə mövzusu… Ödəniş yalnız qəbul olduqdan sonra edilir.” Bu ifadələr, elmi bilik və töhfədən daha çox kommersiya maraqlarının ön planda olduğunu nümayiş etdirir. Belə “mövzu təklifləri” bir neçə aya çap ediləcəyi bildirilən, artıq yazılmış məqalələrə yönəldilir. Adını əlavə etdirmək istəyən istənilən şəxs sadəcə ödəniş etməklə müəllif ola bilir. Bu, müəlliflik huququnun pulla alınıb-satılması, elmi prinsiplərə və beynəlxalq etika normalarına açıq şəkildə ziddir.

Bu davranışlar aşağıdakı beynəlxalq etik qaydaların açıq pozuntusudur:

1-ICMJE-International Committee of Medical Journal Editors (Vancouver) kriteriyaları: Müəllif olmaq üzrə 4 şərtin (tədqiqat dizaynı, yazı, son versiya, məsuliyyət) heç biri əlavə edilən şəxslər tərəfindən yerinə yetirilmir.

2-COPE-Committe on Publication Ethics qaydaları: Müəlliflik satılması etik pozuntu sayılır və jurnal geri çəkmə ilə nəticələnə bilir.

3-Elmi saxtalaşdırma, uydurma və plagiat: Bu proses elmi məzmunun kollektiv uydurulması və dəyərinin itirilməsinə gətirib çıxarır.

Daha acınacaqlı olan isə bu işlərin rəsmi ali məktəb müəllimləri tərəfindən təşkil olunmasıdır. Ekran görüntülərindən aydın olduğu kimi, qrup məhz “UNEC” (Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) əməkdaşı(Vüsal Kərimli) tərəfindən yaradılmışdır. Bu cür fəaliyyətlər universitetlərin rəsmi əməkdaşları tərəfindən aparılırsa, burada artıq fərdi məsuliyyətlə yanaşı, institusional səviyyədə etik problemlərdən də söhbət getməlidir.

Burada ortaya çıxan əsas sual budur: Azərbaycan universitetləri nəyi maliyyələşdirir? Elmi inkişafı, yoxsa sistematik saxtakarlığı? Müəlliflik huququnu sataraq əlavə gəlir əldə edənlər, bir auditoriyaya girərkən hansı mənəvi rahatlıqla tələbələrə dərs keçə bilirlər? Elmi fəaliyyət adı altında törədilən bu cür qeyri-etik davranışlar tələbələrə hansı dəyərləri aşılayır?

Elmi ictimaiyyətdə müəlliflik, ciddi məsuliyyət tələb edən bir anlayışdır. Beynəlxalq qaydalara görə, müəllif yalnız məqalənin əsas hissəsinə – nəzəri çərçivə, metodologiya, nəticələrin təhlili və ya yazılı mətnin hazırlanması üzrə konkret töhfə veribsə, müəllif olaraq tanına bilər. Halbuki burada təqdim olunan nümunələrdə müəlliflik bir xidmət kimi satılır.

Bu davranışlar təkcə şəxsi reputasiyayə zərər vermir, həm də ölkənin beynəlxalq elmi nüfuzuna ağır zərbə vurur. Scopus və Web of Science kimi beynəlxalq bazalar, saxta müəlliflik hallarını aşkar etdikdə, həmin jurnalların və məqalələrin geri çəkilməsi, müəlliflərin qara siyahıya salınması və hətta institusional cəzalarla nəticələnməsi mümkün dür.

Bütün bunlar fonunda, Təhsil Nazirliyi, Ali Attestasiya Komissiyası və etik komitələr təcili tədbir görməlidirlər. Universitet daxilində etik komissiyalar yaradılmalı, saxta müəlliflik hallanrında:

1-Elmi dərəcə tanınması ləğv edilməli

2-Əlaqədar əməkdaşlar universitetlərdən xaric edilməlidir

3-Qrantlar dayandırılmalı, etik profilə rəsmə qeydlər yazılmalıdır

Beynəlxalq təcrübədə Almanya, ABŞ, Koreya kimi ölkələrdə saxta müəlliflik fəaliyyətləri elmi dərəcənin ləğv olunması və universitetlərdən xaric edilməyə qədər cəza tədbirləri ilə nəticələnir. Azərbaycanda bu cür hallarla bağlı prosedur mexanizmləri hələ də qeyri-şəffaf və formaldır.

Sual olunur: Qəbul edilmiş məqaləyə sonradan müəllif əlavə etmək hansı ağılın məhsuludur? Bu, sadəcə ritorik deyil, fundamental etik və məntiqi sualdır.

1-Əgər məqalə artıq qəbul olunubsa, əlavə edilən şəxs hansı hissəsinə töhfə verib?

2-Hansı jurnal buna icazə verir?

3-Hansı etika sistemi bunu haqq qazanmaq kimi qəbul edir?

Əgər məqalə artıq reytinqli beynəlxalq bazalarda qəbul olunubsa, məqalənin məzmununa sonradan heç bir əlavə edilmədən sadəcə pul qarşılığında yeni bir “müəllifin” əlavə olunması elmin kommersiyaya təslim edilməsidir. Bu həm də saxta reputasiya yaratmaq və akademik vəzifələrə saxta nailiyyətlərlə gəlmək deməkdir.

Bu hallara susmaq, saxtakarlığı susaraq qanuniləşdirməkdir. Universitet daxilində aparılan “fai(l)ə(y)ət” göstəriciləri elmi mahiyyətdən daha çox statistik hesabatlara çevrilib. Bu isə elmin ruhuna ziddir və mütləq şəkildə dəyişdirilməlidir. Əgər universitetlər və nazirliklər bu tip statistikaya əsaslanan sistemləri davam etdirəcəksə, yaxın illərdə Azərbaycanın akademik nüfuzu dərin və bərpaolunmaz bir etimad böhranı ilə qarşı-qarşıya qalacaq.

Son olaraq, elmin məqsədi məzmun istehsalıdır, sadəcə “çıxış sayları” yox. Əgər elmi nəşrlər əxlaqdan və elmi dürüstlükdən uzaq bir bazara çevrilirsə, o cəmiyyətin təhsil sistemi çürümüş deməkdir. Buna görə də Azərbaycanda elmin gələcəyi üçün dərhal institusional, hüquqi və mədəni islahatlar həyata keçirilməlidir.

Afət Abbasova

Gununsesi.info