Alimlər Fərat çayının qədim mənşəyini araşdırırlar

Bakı, 16 iyun, AZƏRTAC

Dünyanın ilk metropolu və yazılı dilin meydana gəldiyi məkan – Uruk qədim Mesopotamiyanın ən möhtəşəm şəhəri olan Babil kimi, Fərat çayından qidalanırdı. Fərat və onunla birlikdə axan Dəclə çayı arasındakı münbit düzənlik bəşəriyyətin sivilizasiya beşiklərindən biridir.

AZƏRTAC “Reuters” agentliyinə istinadla xəbər verir ki, tədqiqatçılar artıq Fərat çayının necə əmələ gəldiyini min illər əvvəl yaranmış bu böyük şəhər mərkəzlərinin dövründən daha çox keçmişə baxaraq deşifrə ediblər. Basdırılmış çöküntülərin seysmik görüntülərinə və digər məlumatlara əsaslanan alimlər Fərat çayının 3,6 milyon ilə 1,6 milyon il əvvəl müasir Türkiyənin cənub hissəsindəki Toros dağlarında tektonik aktivlik səbəbindən iki əvvəlki çay sisteminin birləşməsi nəticəsində yarandığını bildiriblər.

Cənub-qərbi Asiyanın ən uzun çayı olan Fəratın uzunluğu təxminən 2800 kilometrdir. O, mənbəyini Türkiyədən alır, Suriya və İraqdan keçərək Körfəzə tökülür. Fərat çayının sahilindəki müasir şəhərlərə Türkiyədə Birecik, Suriyada Rakka və İraqda Ramadi, Fəllucə və Nasiriyyə daxildir. Fərat çayının qədim şəhərlərinə Ur və Mari də daxil idi.

Fərat çayı uzun müddətdir ki, regionun geologiyasını formalaşdırsa da, onun mənşəyinin vaxtı və indiki axarının təkamülü müəmmalı olaraq qalmışdı. Tədqiqatçılar çayın keçmiş tarixinin deşifrə edilməsini bəşər mədəniyyətində kənd təsərrüfatı, yazı, şəhərsalma və daşqın düzənliklərində baş verən digər mərhələləri anlamaq üçün vacib amil hesab edirlər.

Aralıq dənizinin dibində mümkün qaz ehtiyatlarını müəyyən etməyə çalışarkən, yeraltı seysmik məlumatlardan istifadə edən geoloqlar dənizin böyük hissələrinin quruduğu 5 milyon ildən çox bir dövrə aid basdırılmış kanala bənzər xüsusiyyətlər aşkar ediblər. Bu hadisə Messian duzluluq böhranı adlanırdı.

Onlar müəyyən ediblər ki, Türkiyədəki müasir Karasu və Murat çaylarının sələfləri olan iki ayrı çay bu ölkəni və Suriyanı əhatə edən bir bölgədən axaraq Aralıq dənizi hövzəsinə tökülür.

Alimlər inanırlar ki, bu seysmik bölgədəki tektonik aktivlik Murat çayının sələfinin Körfəzə doğru yönəlməsinə və Karasunun sonradan ona qoşulmasına səbəb olub. Onların sözlərinə görə, bu, Fərat çayına çevrilən güclü tək bir çay sistemini formalaşdırıb.

Alimlərin istifadə etdiyi əsas vasitə seysmik görüntüləmə idi. Bu texnika səs dalğalarının yeraltı qaya təbəqələrindən necə keçdiyini və sıçradığını qeyd etməklə, həm də Yer kürəsinin yeraltı hissəsinin ətraflı iki və üçölçülü xəritələrini yaradır. Dəniz dibinin altında gizlənmiş qədim çay kanalları olan xüsusiyyətləri seysmik görüntüləmə vasitəsilə aşkar ediblər.

Tədqiqatçılar yeraltı xüsusiyyətlərin modelləşdirilməsi yolu ilə bu iki qədim çayın axın sürətinin müasir Nil və Dəclə-Fərat çaylarından çox olduğunu müəyyən ediblər. Onlar iki qədim çayı vadilərdəki çöküntülərdən və indi Toros dağlarına qaldırılan kömür yataqlarından əldə edilən geoloji məlumatları araşdıraraq, indiki Karasu və Murat çaylarının bu basdırılmış kanalların orijinal mənbələri olduğunu müəyyən ediblər.