Alimlər Yer oksigeninin 2 milyard illik sirrini həll etdi

ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin Riversayd bölməsindən alimlər oksigenin 2 milyard ildən çox əvvəl Yer atmosferində uzun müddət necə sabitləşə bildiyini izah ediblər. Məlum olub ki, burada həyat üçün vacib olan və DNT-nin tərkibinə daxil olan fosfor mühüm rol oynayıb.

Qaynarinfo “Earth”a istinadən xəbər verir ki, təxminən 2,3 milyard il əvvəl Böyük oksidləşmə hadisəsi baş verib. Bundan sonra oksigen atmosferin daimi tərkib hissəsinə çevrilib. Lakin uzun müddət ərzində onun konsentrasiyasının niyə yenidən azalmadığı məlum olmayıb.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, əsas amil qədim okeanlarda əlçatan fosforun artması olub. Fosfor canlı orqanizmlərin inkişafını stimullaşdırıb və bunun nəticəsində daha çox üzvi karbon dəniz çöküntülərində basdırılıb.

Karbon çöküntülərdə basdırıldıqda artıq oksigenlə reaksiyaya girə və onu istehlak edə bilməyib. Nəticədə atmosferdə daha çox oksigen qalıb.

Fosforun miqdarına mikroorqanizmlər də təsir edib. Okeanlarda oksigenin konsentrasiyası artdıqca sulfatların miqdarı da çoxalıb. Mikroorqanizmlər üzvi maddələri parçalamaq üçün sulfatlardan istifadə edib və fosforu yenidən dəniz suyuna buraxıblar. Bu isə həyatın yeni inkişafını dəstəkləyib və üzvi karbonun toplanması dövrünü davam etdirib.

Hipotezi yoxlamaq üçün alimlər yeni metoddan istifadə edərək Cənubi Afrikadakı qədim süxurları araşdırıblar. Bu üsul qorunub saxlanılan fosforun hansı hissəsinin qədim orqanizmlər üçün əlçatan olduğunu, hansı hissəsinin isə minerallarla kimyəvi şəkildə birləşərək faktiki olaraq əlçatmaz vəziyyətə düşdüyünü müəyyən etməyə imkan verir.

Tədqiqat həmçinin göstərir ki, Böyük oksidləşmə hadisəsindən sonra oksigenin səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilərdi. Bu dəyişikliklər on milyonlarla il ərzində okeanların kimyəvi tərkibinə və qida maddələrinin dövranına təsir göstərib.

Əldə olunan nəticələr mürəkkəb həyatın yaranması ilə bağlı təsəvvürləri dəyişə bilər. Əgər qədim okeanlarda uzun müddət kifayət qədər oksigen olubsa, yalnız oksigen çatışmazlığı mürəkkəb orqanizmlərin niyə bu qədər gec meydana çıxmasını izah etmək üçün yetərli olmaya bilər.

Alimlər müasir dövrlə əlaqəyə də diqqət çəkirlər. Qlobal istiləşmə artıq okeanın bəzi ərazilərində oksigen miqdarının azalmasına səbəb olur. Bu tendensiya güclənərsə, fosforun əlçatanlığı azala və nəticədə dəniz ekosistemlərinin məhsuldarlığına təsir göstərə bilər.

Qədim Yerin öyrənilməsi planetimizdən kənarda həyat əlamətlərinin axtarışına da kömək edir. Oksigen, qida maddələri və həyat arasındakı əlaqə Günəş sistemindəki okean dünyalarının və uzaq ekzoplanetlərin tədqiqi zamanı mühüm istiqamət ola bilər.

Aydın