Amerika üçün 18 sentyabr TARİXİ KONKRET

1830-cu il sentyabrın 18-də Amerika Birləşmiş Ştatları dövr üçün olduqca qeyri-adi bir ixtiranın – ilk Amerika parovozlarından biri olan “Tom Thumb” adlı lokomotivin ənənəvi at arabası ilə yarışına şahidlik etdi.

Bu yarış ilk buxar mühərrikli Amerika dəmir yolu xəttinin rəsmi açılışından cəmi üç ay əvvəl keçirilmişdi.

“Tom Thumb” parovozu 1830-cu ildə Nyu-Yorkdan olan ixtiraçı, sənayeçi və xeyriyyəçi Piter Kuper tərəfindən layihələndirilərək hazırlanmışdı. Kuperin məqsədi dəmir yolu sahiblərini buxar mühərriklərindən istifadə etməyə inandırmaq idi. Lokomotiv kiçik qazandan və müxtəlif ehtiyat hissələrindən, hətta muşket lülələrindən istifadə edilməklə yığılmışdı. Yanacaq kimi antrasit kömüründən istifadə olunurdu.

Kuper Baltimor və Ohayo dəmir yolunun keçəcəyi ərazidə torpaq sahəsi alaraq onu dəmir yolunun tikintisi üçün hazırlamışdı.

“Buxar atlısı” 40 sərnişin tutan vaqonu öz arxasınca çəkərək Merilend ştatının Rayliz Tavern kəndindən Baltimor şəhərinə qədər 9 mil məsafəni qət etməli idi.

Yarışın finalı isə gözlənilməz oldu.

Parovoz saatda 29 kilometr sürətə çataraq dırnaqlı rəqibini xeyli geridə qoydu. Lakin texniki nasazlıq nəticəsində mexanizm həddindən artıq qızdı, qazan zədələndi və buxar sızmağa başladı. Nəticədə yenilikçi maşın at arabasından əvvəl yarışı tərk etməli oldu.

Lakin məğlubiyyət tərəqqinin qarşısını ala bilmədi. Bu prosesdə kütləvi informasiya vasitələrinin də rolu böyük idi. Onlar ABŞ-da və dünyada parovozçuluğun inkişafını geniş şəkildə təbliğ edirdilər. “Tom Thumb” hətta şeirlərə də mövzu olmuşdu:

“Əsrimizin hərəkət və qüdrət simvolu, bütün dünyanın nəbzi!”

Qeyd edək ki, hələ 1827-ci il fevralın 28-də Kuperin təşəbbüsü ilə Baltimor və Ohayo arasında yaradılan dəmir yolu ABŞ-da sərnişin və yük daşımaları üçün nəzərdə tutulmuş ilk kommersiya dəmir yolu kimi tarixə düşmüşdü.

İngiltərədə də oxşar yarış keçirilmişdi

Yeri gəlmişkən, İngiltərədə də hələ 1829-cu ilin oktyabrında ölkənin qərbində yerləşən Reynhill adlı kiçik şəhərdə nəqliyyat vasitələrinin oxşar yarışı keçirilmişdi.

Burada məqsəd yalnız tikilməkdə olan dəmir yolu üçün ən uyğun lokomotivi seçmək deyildi. Yeni nəqliyyat növünü tanıtmaq və ictimaiyyətin diqqətini ona cəlb etmək də əsas məqsədlərdən biri idi.

Yarışı izləmək üçün tamaşaçılar üçün tribunalar qurulmuş, onlar bayraqlarla bəzədilmişdi.

Müsabiqəyə dörd parovoz və atla hərəkətə gətirilən bir lokomotiv – “Cycloped” (“Siklop”) çıxarılmışdı. Sonuncu mühərriksiz lokomotiv idi və atın gücü ilə hərəkət edirdi.

Hər parovoz ayrıca sınaqdan keçirilirdi. Onun müəyyən edilmiş məsafədə sürəti, dartı qüvvəsi və əyləcləmə məsafəsi ölçülürdü.

Lakin at həmin yarışda start xəttinə belə çıxa bilmədi. Sınağa hazırlıq zamanı heyvan taxta qaçış yolunu sındıraraq ayaqlarını qırdı.

Yarışın qalibi Corc Stefensonun “Rocket” (“Raketa”) parovozu oldu. Lokomotiv bütün sınaqlardan uğurla keçərək 13 ton yük ilə saatda orta hesabla 12 mil sürət göstərdi. Maksimal sürəti isə saatda 30 milə çatırdı.

Artıq 1830-cu ildə Corc Stefensonun “Rocket” modelindən cüzi fərqlənən yeddi parovozu Mançester–Liverpul xəttində fəaliyyətə başladı.

Yarışın qalibi olan “Rocket” özü isə 1837-ci ilə qədər dəmir yolunda işlədikdən sonra kömür mədənlərindən birinə satıldı və burada kömür vaqonlarını daşıdı.

Sonralar Stefenson parovozu geri satın aldı və 1862-ci ildə onu Patent Bürosu Muzeyinə bağışladı. Bu gün həmin muzey London Elm Muzeyi kimi tanınır.

Beləliklə, ilk parovoz yarışlarında texniki uğursuzluqlar və hətta məğlubiyyətlər olsa da, bu sınaqlar buxar nəqliyyatının gələcək inkişafında mühüm rol oynadı. Dünənin xəyalı tədricən buxar mühərrikinə, buxar mühərriki isə dünyanın nəqliyyat sistemini dəyişdirən böyük texnoloji inqilaba çevrildi.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az