ATAL VƏ YA İTAL ÇAYI

Volqa çayının ən qədim adı Araz, sonrakı adı Atal idi. Tarixi mənbələrdə Atal çayının adı Etal, İtal, Atil, Etil, İtil formalarında yazıya alınmışdır. Qaraçay əsilli alim İ.M.Miziyev yazır ki, Atil çayının adı Atillanın və ya Atillanın adı Atil çayından alınmışdır. Əslində isə Atil və ya İtal Volqa və Don çayları arasının qədim xalqlarından birinin adıdır. Onların eranın əvvəllərində Quzey Qafqazda yerləşən ölkəsi İtalikan adlanırdı. İtalikan italiklərin yurdu deməkdir. İtaliklər ital adlı qartala bənzəyən yırtıcı quşa sitayiş edirdilər. Onları döyüşə hazırlayan kahinlər deyirdilər ki, igidlərin döyüşlərdə bədənləri ölür, ruhları ölmür, bir italın bədəninə köçərək yaşayır. Ona görə də igidlər döyüşə gedəndə geri çəkilmirdilər, ya ölür, ya qələbə çalırdılar. İtalların ən cəsur alpları Avropa tayfalarını məğlub edib Alp dağlarını aşdılar, Apenin yarımadasını tutub ölkəyə İtalik adını verdilər. Sonra o ölkə adı İtaliya şəklinə salındı. İtaliklər o xalqdır ki, Ön Asiya mənşəli Durna, Sona, Şuşa, Bərdə alpları ilə birləşərək fasilələrlə 145 il davam edən Pun müharibəsində samilərlə vuruşub sonda qələbə çaldılar. İtaliyanın cənub-şərqində Bərdə, mərkəzində Durna, Alpan, şimalında Şuşa, Ak Sona şəhərlərini saldılar. Latınlar, daha sonra romalılar gələndə Durna və Alpan şəhərlərini dağıtdılar, Bərdə şəhərinin adını dəyişib Neapol, Şuşa şəhərinin adını dəyişib Sequzia elədilər. Qədim Atil xalqının yadigarı kimi Atil çayından başqa ölkəmizdə Edilli kəndi qalmışdır. Bizim alp igidlərimiz yalnız Ön Asiyanın yox, Qərbi Avropanın qədim dövlətlərinin, müdriklərimiz dinlərinin və mədəniyyətlərinin yaradıcılarıdır. Mənim bu mövzu ilə bağlı kitabım yaxın günlərdə çapdan çıxacaqdır.

İlhami Cəfərsoy,tarixçi alim