Icma.az
close
up
RU
Dil və beyin

Dil və beyin

525.az saytından əldə olunan məlumata görə, Icma.az məlumat yayır.

Sabir ETİBARLI

Dil bilmək nə deməkdir? Bunun bir ölçüsü varmı? Bəli, bunun bir ölçüsü var və bu ölçü çoxtərəflidir. Ümumi qəbul olunmuş normativlərə görə, dil bacarıqları aktiv və passiv olmaqla iki fərqli kateqoriya üzrə qiymətləndirilir. Aktiv dil bacarıqlarına danışma və yazma, passiv dil bacarıqlarına isə dinləmə və oxuma bacarıqları daxildir. Adətən, bilinən dillər üzrə fərqli növ bacarıqların səviyyələri dəyişkən olur. Məsələn, bir şəxs ingilis dilində yaxşı danışa və söylənilən fikri yaxşı başa düşə bilər. Amma mümkündür ki, həmin şəxs ingilis dilində eyni mükəmməllik səviyyəsində yaza bilməsin, bir sıra orfoqrafik və struktur səhvlərinə yol versin.

Dil bilmək, əslində, yalnız sözləri və qrammatik qaydaları mənimsəməkdən ibarət deyil. Bu proses beynin müxtəlif funksiyalarının birlikdə fəaliyyətini tələb edir. Məlumdur ki, beynin sol yarımkürəsi analitik və məntiqi məsələlərlə məşğul olarkən, sağ yarımkürəsi emosional, yaradıcı və sosial məsələlərlə (təsəvvür, musiqi, incəsənət kimi fəaliyyətlər) məşğuldur. Ancaq dil öyrənən və ya ondan istifadə edən zaman hər iki yarımkürədən aktiv istifadə edə bilərik. Maraqlıdır ki, çox dil bilmək beyində vizual formada müşahidə olunan fərq yarada bilər. Belə ki, çoxdilliliyin beynin neyron və sinapslarının əksəriyyətini özündə ehtiva edən boz maddənin sıxlığının artması ilə əlaqəli olduğu müşahidə edilmişdir. Dil öyrənmə prosesi və öyrənilən dillərdən aktiv formada istifadə etmək neyronlar arasında əlaqələrin artmasına, diqqət və fokuslanma bacarıqlarının inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Dil öyrənmə xatırlama, diqqət cəmləmə, problem həlletmə, yaradıcılıq kimi fərqli bacarıqları birlikdə, kompleks formada inkişaf etdirə bilər. Üstəlik, zamanla ana dilində olmayan səsləri doğru tələffüz etmək bacarıqlarına yiyələnirik və bu da beynimiz üçün faydalı ola bilər.

Dil öyrənmənin beyin üçün bir növ məşğələ rolunu oynadığını düşünmək olar. Bu məşğələnin əhatə dairəsini isə mənimsədiyimiz sözlərin, ifadələrin və qrammatik strukturların müxtəlifliyi ilə təsəvvür etmək mümkündür. Təsəvvür edək ki, üç dil bilən biri sadəcə bir dil bilən biri ilə müqayisədə üç dəfədən artıq söz bazasına sahibdir. Buraya müxtəlif struktur qəlibləri, ifadələr və fərqli qrammatik qaydalar əlavə olunduqda beynin topladığı və emal etdiyi informasiya yükü əhəmiyyətli dərəcədə artır. Toplanmış bu informasiya özünüifadədə də aydın görünür. Belə ki, rəng, hiss, hər hansı hal və ya fikir bir dilə nəzərən başqa bir dildə daha konkret və lakonik ifadə oluna bilər. Başqa dildə olan söz danışanın fikrini ifadə etmək üçün daha geniş imkanlar verə bilər.

Mənimsənilən bu qədər söz və ifadənin istifadəsi isə özlüyündə maraqlı bir məqamı ortaya çıxarır: fərqli dillər beynimizdə necə qarşılıqlı fəaliyyət göstərir? Bəzən öyrənilən sözləri unutmaq, danışan zaman istifadə edilən dilə aid olmayan, başqa bir dilə aid sözlər işlətmək müəyyən mənada normal hal kimi qəbul oluna bilər. Bu, beynin zəifliyinə və ya unutmağa meyilli olduğuna dəlalət etmir. Hətta bir sözü xatırlamaq üçün başqa bir dildə olan sözdən istifadə edilə bilər. Bununla belə, nitqdə tez-tez bir neçə dilə aid sözlərdən istifadə etmək qeyri-peşəkar, həm də ədabaz görünür və bu, heç də xoşagələn hal deyil. Ona görə də mümkün qədər bunu azaltmağa çalışmaq lazımdır.

Digər tərəfdən, müxtəlif dillərdən istifadə etmək yalnız sözləri xatırlamaq və özünü ifadə etmək məsələsi deyil. Dil öyrənmənin faydaları yalnız beynin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Yeni bir dil öyrənmək həm də yeni bir mədəniyyətlə tanışlıq deməkdir və bu proses insanın dünyaya baxışına təsir göstərə bilər. Hər yeni dil yeni bir "kimlik" gətirir. Qazanılmış yeni "kimlik" ilə başqa bir mədəniyyətə duyulan maraq və sevgi artır. Belə ki, psixoloji olaraq insan eyni dili danışan başqa insanlarla daha rahat və səmimi ünsiyyət qurur.

Mədəniyyətlə tanışlıq dilin yalnız ünsiyyət vasitəsi olmadığını, həm də dünyanı qavrama forması kimi çıxış etdiyini göstərir. Dillər sadəcə söz bazası və qrammatik quruluşları etibarilə deyil, həm də düşünmə və dünyanı qavrama formalarına görə fərqlidir. Bu baxımdan dilin insanın düşüncəsinə necə təsir göstərməsi maraqlı sual doğurur: Ağlımızda ideya var deyə o ideyanı ifadə edəcək sözə ehtiyac duyuruq, yoxsa sözü bilirik deyə o fikri düşünə bilirik?

Bu sualın cavabını axtararkən müxtəlif dillərin dünyanı necə fərqli təsvir etdiyinə nəzər salmaq maraqlıdır. Müxtəlif dillərin dünyanı qavrama formalarındakı fərqləri zaman anlayışında da görmək mümkündür. Bir çox dillərdə zaman soldan sağa, ərəb və yəhudi kimi sami dillərində isə sağdan sola irəliləyirmiş kimi təsvir edilir. Əksər dillərdə keçmiş arxamızda, gələcək qabağımızdaymış kimi düşünülür. Bəzi dillərdə isə keçmiş qabaqda, gələcək arxadadır. Bu, özünü jestlərdə də göstərir.

Zamanın təsvirindəki bu fərqlər dilin ətraf aləmi ifadə etmək imkanlarının yalnız bir nümunəsidir. Dillər arasındakı fərqlər yalnız zamanın təsvirində deyil, ətraf aləmin və müxtəlif anlayışların ifadəsində də özünü göstərir. Məsələn, ərəb dillərində dəvəni, skandinav dillərində isə qarı ifadə edən sözlərin sayı başqa dillərə nəzərən olduqca çoxdur. Eləcə də Amazon kimi sıx cəngəllik ərazilərində yaşayan xalqların dillərində yaşılın tonlarını ifadə edən sözlər, havanın tez-tez dəyişdiyi ərazilərdə yaşayan xalqların dillərində isə hava ilə bağlı sözlər daha zəngindir.

Bu fərqlər yalnız böyük coğrafi və mədəni xüsusiyyətlərdə deyil, gündəlik həyatımızın ən kiçik detallarında da özünü büruzə verir. Dilin gündəlik həyata təsirini kiçik müşahidələrdə də görmək mümkündür. Məsələn, müşahidə etmişəm ki, azərbaycandilli insanlar pişiyi "piş-piş-piş" deyə çağırdığı halda, rusdilli azərbaycanlılar "kıs-kıs-kıs" deyə çağırırlar. Bu fərqin maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, hər iki çağırış müvafiq dildə pişiyi ifadə edən sözlərin - "pişik" və "koşka" (koşka) - başlanğıc səsləri ilə əlaqələndirilə bilər. Söz seçimlərindəki bu cür fərqlərlə yanaşı, dilin qrammatik quruluşu da dünyanı qavramağımıza müəyyən təsir göstərə bilər. Məsələn, bir dildə kişi cinsində qəbul olunan əşya başqa bir dildə qadın cinsində və ya bunun tam əksi formada qəbul oluna bilər. Qərb və Şərq mədəniyyətlərindəki müxtəliflik də özünü dillərdə aydın göstərir.

Belə fərqlər fonunda öz dilimizə yaxın dilləri öyrənməyin niyə daha asan olduğunu da anlamaq mümkündür. Öz dilimizə yaxın dilləri daha yaxşı qavrayırıq. Çünki söz bazası, qrammatik struktur, dilin intonasiyası və başqa faktorlar olduqca yaxın olur. Beynimiz artıq bu formaları tanıdığından adaptasiya prosesi daha rahat olur. Bununla belə, fərqli əlifbalardan istifadə edən dilləri öyrənmək beyin üçün daha faydalı hesab edilir.

Bütün bu xüsusiyyətlərə baxmayaraq, dil öyrənmək hər kəs üçün eyni dərəcədə asan və ya eyni nəticələrlə müşayiət olunan proses deyil. Çox dil bilmək ağıllı, istedadlı və ya intellektual olmaq demək deyil. Hər kəsin fərqli öyrənmə qabiliyyəti və tempi var. Uşaqların daha rahat dil öyrənə bilməsi faktdır. Bununla belə, dil öyrənmək üçün heç vaxt gec deyil. Dil öyrənmənin fərdi imkanlarla məhdudlaşmaması onun sosial əhəmiyyətində də görünür. Dil bilmək sadəcə şəxsi fayda ilə bitmir, onun qarşılıqlı sosial əhəmiyyəti də olduqca böyükdür. Çünki xarici bir dil yeni dostluq əlaqələrinin qurulmasında, fərdlər və icmalar arasında kommunikasiyaların inkişaf etdirilməsində, həmçinin səyahət və təhsil kimi məqsədlərlə istifadə oluna bilər. Bu prosesin əyləncəli olması da digər önəmli faktordur.

Nəticə etibarilə, yeni dil öyrənmək yalnız yeni sözlər və qrammatik qaydalar mənimsəmək deyil. Bu, həm də beynin müxtəlif bacarıqlarını inkişaf etdirmək, fərqli düşüncə formaları ilə tanış olmaq, başqa mədəniyyətləri anlamaq və ünsiyyət imkanlarını genişləndirmək deməkdir.

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:39
embedMənbə:https://525.az
archiveBu xəbər 20 Noyabr 2026 18:59 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see319

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see310

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see307

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see298

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see289

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see277

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see265

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see258

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see256

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see250

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see247

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see242

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see240

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see233

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see220

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see213

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see211

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see206

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see197

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see181
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri