Avrasiyanın yeni logistika düyünü ANALİTİK

TRIPP, Orta Dəhliz və Azərbaycanın yüksələn geosiyasi gücü

2025–2026-cı illərdə Cənubi Qafqazda baş verən diplomatik proseslər regionun nəqliyyat və geosiyasi xəritəsini yenidən formalaşdırmağa başlayıb. ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə gündəmə gələn TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) layihəsi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistanın Sünik bölgəsindən keçən nəqliyyat əlaqəsinin beynəlxalq mexanizm əsasında açılmasını nəzərdə tutur. Bu layihə Azərbaycanın uzun illər irəli sürdüyü Zəngəzur bağlantısı ideyasının yeni siyasi-hüquqi modelidir. Əgər layihə tam həyata keçirilərsə, Azərbaycan yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil, həm də Avrasiyanın əsas logistika mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Lakin bu transformasiya avtomatik baş verməyəcək. Layihənin uğuru regional təhlükəsizlikdən, iqtisadi səmərəlilikdən və böyük güclər arasındakı rəqabətin idarə olunmasından asılı olacaq. 2022-ci ildən sonra dünya ticarət marşrutları sürətlə dəyişməyə başlayıb. Rusiya–Ukrayna müharibəsi Avropa şirkətlərini Rusiyadan keçən Şimal dəhlizindən uzaqlaşdırıb. Qırmızı dənizdə husilərin hücumları Süveyş marşrutunun təhlükəsizliyini sual altına qoyub. ABŞ və Avropa isə Çinlə iqtisadi əlaqələri tam dayandırmadan alternativ logistika xətləri qurmağa başlayıblar. Belə bir şəraitdə Orta Dəhliz ilk dəfə qlobal strateji layihə statusu qazanıb. Azərbaycan isə bu marşrutun coğrafi mərkəzində yerləşir.

Niyə məhz Azərbaycan?

Ən qısa yol həmişə ən yaxşı yol deyil. Ən təhlükəsiz və ən sabit yol ən dəyərli yoldur. Azərbaycan son otuz ildə bir neçə mühüm üstünlük – Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı, müasir avtomobil magistralları, Xəzər dənizində ən böyük ticarət donanmalarından biri, rəqəmsal gömrük sistemləri, enerji və nəqliyyat infrastrukturu formalaşdırıb. Bu səbəbdən Avropa İttifaqı, Türkiyə, Mərkəzi Asiya ölkələri və ABŞ Azərbaycanın tranzit roluna əvvəlkindən daha çox əhəmiyyət verməyə başlayıblar.

TRIPP əslində bir yol deyil. O, üç müxtəlif funksiyanı birləşdirir. Birinci funksiyası Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməkdir. Bu, ölkənin ərazi daxilində nəqliyyat əlaqələrinin şaxələndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. İkinci funksiyası Türkiyəyə daha qısa logistika çıxışı yaratmaqdır. Hazırda əsas tranzit Gürcüstan üzərindən keçir. Yeni bağlantı alternativ marşrut formalaşdıracaq. Bu isə risklərin bölüşdürülməsi deməkdir. Üçüncü funksiyası Orta Dəhlizə ikinci nəfəs verməkdir. İndiyə qədər Orta Dəhlizin ən zəif tərəfi alternativlərinin az olması idi. Yeni bağlantı həmin problemi müəyyən qədər aradan qaldıra bilər.

Azərbaycanın geosiyasi çəkisi necə dəyişəcək?

Geosiyasətdə əsas prinsip sadədir. Kim yolları idarə edirsə, o, ticarətin müəyyən hissəsini də idarə edir. Tarix bunun çoxlu nümunələrini göstərir. Misir Süveyş kanalına görə, Türkiyə Bosfora görə, Sinqapur Malakka boğazına görə, Panama Panama kanalına görə, Qazaxıstan isə Mərkəzi Asiya tranzitinə görə strateji əhəmiyyət qazanıb. Azərbaycan da bu sıraya daxil olmağa çalışır. Əgər TRIPP uğurla işləsə, Azərbaycan Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında əsas quru körpüsünə çevrilə bilər, enerji diplomatiyasını logistika diplomatiyası ilə tamamlayar, regional danışıqlarda daha böyük siyasi təsir imkanları əldə edər, beynəlxalq investorlar üçün daha cəlbedici olar.

Bəzən düşünülür ki, gəlir yalnız tranzit rüsumlarından ibarətdir. Əslində isə ən böyük qazanc əlavə xidmətlərdən gəlir, yəni, məsələn, logistika parkları, konteyner terminalları, sığorta xidmətləri, bank əməliyyatları, gömrük xidmətləri, anbar kompleksləri, istehsal zonaları, yük emalından gəlir. Məhz bu sahələr uzunmüddətli iqtisadi artım yaradır. Bu baxımdan Ələt Azad İqtisadi Zonası gələcəkdə layihənin əsas iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Layihənin uğuruna mane ola biləcək əsas amillər Moskva, Tehran və İrəvanda baş verənlərdir. Moskva uzun illər Cənubi Qafqazın əsas təhlükəsizlik aktoru olub. TRIPP isə Qərbin bölgədə iqtisadi təsirini artırır. Bu, Rusiyanın maraqları ilə tam üst-üstə düşmür. Lakin Rusiya layihəni tam dayandırmaq imkanına da əvvəlki qədər malik deyil.
İran üçün Ermənistanla sərhəd geosiyasi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tehran hesab edir ki, yeni logistika xətti onun regional tranzit rolunu zəiflədə bilər. Buna görə İran gələcəkdə diplomatik təzyiqləri davam etdirə bilər.

Ən böyük qeyri-müəyyənlik isə Ermənistanın daxili siyasətindədir. Hökumət dəyişərsə, razılaşmaların icrası gecikə bilər. Yeni siyasi qüvvələr fərqli mövqe tuta bilərlər. Yolun açılması hələ yükün gəlməsi demək deyil. Əgər gömrük uzun çəkərsə, tariflər baha olarsa, Xəzərdə gecikmələr davam edərsə, şirkətlər başqa marşrutlara üstünlük verəcəklər.

ABŞ niyə maraqlıdır?

ABŞ layihəyə yalnız Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh təşəbbüsü kimi baxmır. Burada daha böyük strateji məqsəd mövcuddur. Vaşinqton istəyir ki, Avropa ilə Asiya arasında ticarət marşrutlarının sayı artsın. Beləliklə, Rusiya üzərindən asılılıq azalsın, İran marşrutlarının əhəmiyyəti aşağı düşsün, Çinin "Bir Kəmər, Bir Yol" layihəsində Qərbin də təsir imkanları genişlənsin. TRIPP bu strategiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu yerdə Azərbaycan nə etməlidir? Layihənin uğuru üçün Azərbaycan aşağıdakı istiqamətlərə üstünlük verməlidir. Ələt limanının ikinci mərhələsinin sürətləndirilməsi, Xəzərdə Ro-Ro və bərə donanmasının genişləndirilməsi, Bakı–Tbilisi–Qars xəttinin daşıma qabiliyyətinin artırılması, rəqəmsal gömrük prosedurlarının tam tətbiqi, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə vahid tranzit tariflərinin hazırlanması, Avropa İttifaqı ilə logistika standartlarının uyğunlaşdırılması əsas faktorlardandır. Bu addımlar olmadan təkcə yolun açılması gözlənilən effekti verməyəcək.

ABŞ, Ermənistan və "Tramp Yolu"

Ermənistan və ABŞ hakimiyyəti "Tramp Yolu" layihəsini həyata keçirməyə davam edir. İyulun ortalarında Vaşinqton marşrutun inkişafına maliyyə yatırımını ikiqat artırıb və hazırda irəliləyişlərə nəzarət etmək üçün İrəvana diplomat göndərib. Bu arada, Azərbaycan boru kəmərinin əhəmiyyətli bir hissəsinin tikintisini artıq başa çatdırdığını və Ermənistanın da eyni şeyi etməsini gözlədiyini açıqlayıb.

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan ABŞ-ın Sülhməramlı Əməliyyatlar üzrə Xüsusi Elçisinin baş müşaviri Arye Laytstoun ilə görüşüb. Tərəflər Cənubi Qafqazın inkişaf potensialını maksimum dərəcədə artırmaq üçün Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün bərqərar olmasının vacibliyini vurğulayıblar. Tərəflər həmçinin süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq və Firebird AI meqalayihəsinin birinci mərhələsi çərçivəsində hazırda tikilməkdə olan məlumat mərkəzinin (AB Factory) istifadəyə verilməsini müzakirə ediblər.

Mirzoyan və Laytstoun ticarət və iqtisadiyyat sahəsində əməkdaşlıq imkanlarını və proqramlarını, eləcə də Ermənistanın iqtisadi və enerji dayanıqlığını gücləndirməyi müzakirə ediblər. Görüşdə regional əlaqələrin inkişaf etdirilməsinə və bu marşrut boyunca mövcud rəqabət üstünlüklərindən istifadəyə yönəlmiş məsələlər müzakirə olunub. TRIP (Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu) proqramının həyata keçirilməsi ilə bağlı işlər də nəzərdən keçirildi.

Xüsusilə, iclasda Trans-Xəzər Sahibkarlıq Fondunun (TRIPP+Enterprise) rəhbəri Konstantin Sokolov iştirak edib. Bir gün əvvəl ABŞ hökumətinin bu təşkilata investisiyasını ikiqat artırdığı açıqlanıb. Yanvarın sonlarında Dövlət Departamentinin Avropa və Avrasiya İşləri Bürosu təşkilata 2036-cı ilin sonuna qədər "Tramp Yolu"nun inkişafına xərclənəcək 201 milyon dollar ayırıb. İndi isə Vaşinqton bu məbləği 402 milyon dollara çatdırmaq qərarına gəlib.

Xatırladaq ki, "Tramp Yolu" ilə əlaqəli iki şirkət 2026-cı ilin əvvəlində yaradılıb. Birincisi, TRIPP Development adlanan şirkət, marşrutun infrastrukturunun inkişafını təmin etməkdən məsuldur. Ermənistan təşkilatın səhmlərinin 26%-nə, ABŞ isə 74%-nə nəzarət edir. TRIPP Development ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının himayəsi altında fəaliyyət göstərir. İkinci şirkət, TRIPP+Enterprise, infrastruktur layihələrini hazırlamaq və həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulub. Fond ayrıca investisiya qurumu kimi fəaliyyət göstərir.

Ermənistanda "Tramp Yolu"nun tikintisi hələ başlamayıb. Baş nazir Nikol Paşinyan hökumətinin 2026-cı ilin birinci yarısında təməl işləri üçün sənədləri hazırlayacağını və ikinci yarısında tikinti işlərinə başlayacağını vəd edib. Lakin, Azərbaycan hakimiyyəti layihə çərçivəsində öhdəliklərinin əhəmiyyətli bir hissəsini artıq yerinə yetirdiyini iddia edir. Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov bildirib ki, Bakı indi Yerevandan da eyni şeyi gözləyir. O bildirib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında normallaşma prosesinin bir hissəsi olaraq nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına əhəmiyyətli diqqət yetirilir və TRIP bu prosesin əsas elementidir. "Bu layihələr yalnız Azərbaycanla Naxçıvan arasında əlaqəni təmin etməklə yanaşı, həm də Azərbaycan, Ermənistan və bütün region üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradacaq", - deyə Azərbaycan naziri bildirib.

Öz növbəsində, Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev müsahibəsində bildirib ki, Zəngəzur Dəhlizinin açılması Türkiyə ilə Azərbaycan arasında yeni nəqliyyat imkanları yaradacaq. Onun sözlərinə görə, Bakı nəqliyyat infrastrukturunun tikintisini demək olar ki, başa çatdırıb. Bakıdan Zəngilana və Ermənistan sərhədinə gedən yol və dəmir yolu tikintinin son mərhələsindədir. Bundan əlavə, Naxçıvandakı dəmir yolu xətti bərpa edilib. Hacıyev həmçinin qeyd edib ki, Türkiyə Qars və İğdır arasında yeni dəmir yolu xətti çəkir və bu, regionun yeni nəqliyyat şəbəkəsinin bir hissəsi olacaq. "Zəngəzur dəhlizi açılsa, İstanbuldan Bakıya avtomobil və ya qatarla getmək mümkün olacaq. Bu, uzaq perspektiv deyil. İntensiv diplomatik işlər və infrastruktur tikintisi davam edir", - Hacıyev bildirib.

Beləliklə, TRIPP layihəsi Cənubi Qafqaz üçün adi infrastruktur təşəbbüsü deyil. O, XXI əsrdə qlobal ticarət marşrutlarının yenidən qurulmasının bir hissəsidir. Layihə uğurla həyata keçirilərsə, Azərbaycan enerji ixracatçısından Avrasiyanın mühüm logistika və tranzit mərkəzinə çevrilmək imkanı əldə edəcək. Bu, ölkənin geosiyasi çəkisini artıracaq, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə töhfə verəcək və regional diplomatiyada Bakının rolunu gücləndirəcək. Bununla yanaşı, bu perspektiv zəmanətli deyil. Rusiya və İran kimi regional güclərin maraqları, Ermənistan daxilindəki siyasi proseslər və qlobal ticarətin dəyişkənliyi layihənin gələcəyinə təsir göstərəcək. Buna görə də Azərbaycanın əsas vəzifəsi yalnız yeni nəqliyyat bağlantısı əldə etmək deyil, onu rəqabətqabiliyyətli, etibarlı və iqtisadi cəhətdən cəlbedici beynəlxalq dəhlizə çevirməkdir. Bu baxımdan, qarşıdakı onillikdə Azərbaycanın uğuru təkcə coğrafi mövqeyindən deyil, həmin mövqeyi səmərəli iqtisadi və diplomatik üstünlüyə çevirmək bacarığından asılı olacaq.

V.VƏLİLİ