Avropa yenidən silahlanır

Sülh dövrü başa çatır, yoxsa yeni təhlükəsizlik sistemi qurulur?

İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra Avropa qitəsinin təhlükəsizlik modeli əsasən iki prinsip üzərində qurulmuşdu. Birincisi, ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanəti və NATO çərçivəsində kollektiv müdafiə sistemi. İkincisi isə iqtisadi inteqrasiyanın müharibə riskini minimuma endirəcəyi barədə siyasi konsepsiya. Onilliklər ərzində bu model uğurlu hesab edilirdi. Avropa dövlətləri müdafiə xərclərini nisbətən aşağı səviyyədə saxlayır, əldə olunan maliyyə resurslarını sosial rifahın yüksəldilməsinə, səhiyyəyə, təhsilə və innovasiyalara yönəldirdi.

Lakin XXI əsrin ikinci onilliyinin sonlarından etibarən beynəlxalq təhlükəsizlik mühiti əsaslı şəkildə dəyişməyə başladı. Ukraynada davam edən müharibə, Yaxın Şərqdə silahlı qarşıdurmalar, Qırmızı dənizdə ticarət marşrutlarına qarşı təhlükələr, Asiya-Sakit okean regionunda artan rəqabət və kiberməkanda yeni təhdidlər Avropanı uzun illər alışdığı təhlükəsizlik modelinə yenidən baxmağa məcbur etdi. Ankarada keçirilmiş NATO Sammitində aparılan müzakirələr də göstərdi ki, artıq əsas məsələ mövcud silah ehtiyatlarının qorunması yox, müdafiə sənayesinin genişmiqyaslı şəkildə yenidən qurulmasıdır.

Əslində, bu proses təkcə hərbi sahəyə aid deyil. Bu, Avropanın iqtisadi, sənaye və siyasi strategiyasında köklü dəyişiklik deməkdir. Son illərdə Avropa İttifaqı ilk dəfə olaraq müdafiə sənayesini yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi yox, iqtisadi inkişafın və texnoloji innovasiyanın aparıcı istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirməyə başlayıb. Müasir dövrdə tank, raket və ya döyüş təyyarəsi istehsal edən zavod təkcə hərbi müəssisə deyil, minlərlə yüksək ixtisaslı iş yeri yaradan, elmi tədqiqatları maliyyələşdirən və yeni texnologiyaların inkişafına təkan verən sənaye kompleksidir.

Ankara Sammitinin ən mühüm siyasi mesajlarından biri də məhz bu idi. NATO artıq üzv dövlətlərdən yalnız müdafiə büdcələrini artırmağı tələb etmir. Alyans müdafiə sənayesinin istehsal gücünün artırılmasını, sursat ehtiyatlarının bərpasını, hərbi-logistika imkanlarının genişləndirilməsini və yeni texnologiyaların istehsal prosesinə sürətli inteqrasiyasını strateji prioritet kimi müəyyənləşdirir. Bu yanaşma göstərir ki, müasir təhlükəsizlik anlayışı döyüş meydanından daha çox istehsal zəncirində formalaşır.

Son üç il ərzində Avropa ölkələrinin müdafiə xərclərində müşahidə olunan artım təsadüfi deyil. Almaniya müdafiə fondunun yaradılması barədə qərar qəbul edib, Polşa silahlı qüvvələrinin modernləşdirilməsinə rekord həcmdə vəsait ayırır, Baltikyanı ölkələr hava hücumundan müdafiə sistemlərini gücləndirir, Skandinaviya dövlətləri isə NATO çərçivəsində hərbi koordinasiyanı genişləndirir. Bir neçə il əvvəl yalnız siyasi bəyanat kimi görünən “Avropanın strateji muxtariyyəti” ideyası artıq konkret sənaye layihələri, birgə silah istehsalı proqramları və yeni müdafiə fondları ilə müşayiət olunur.

Bu dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biri də ABŞ-ın Avropadan daha böyük məsuliyyət gözləməsidir. Vaşinqton uzun illərdir bildirir ki, Avropa öz təhlükəsizliyinə daha çox investisiya yatırmalıdır. Son dövrdə bu çağırışlar konkret nəticələr verməyə başlayıb. NATO üzvlərinin böyük hissəsi müdafiə xərclərini artırır və bu proses yaxın illərdə də davam edəcək.

Lakin Avropanın yenidən silahlanmasını yalnız hərbi təhlükə ilə izah etmək düzgün olmaz. Burada iqtisadi motivlər də mühüm rol oynayır. Müdafiə sənayesi yüksək texnologiyalar bazarının ən dinamik istiqamətlərindən biridir. Süni intellekt, pilotsuz sistemlər, kvant rabitəsi, kibertəhlükəsizlik, kosmik texnologiyalar və mikroelektronika sahəsində əldə edilən yeniliklər əvvəlcə hərbi məqsədlərlə hazırlanır, sonra mülki iqtisadiyyata tətbiq olunur. Yaxın tarix bunu dəfələrlə sübuta yetirib. İnternet, GPS, pilotsuz sistemlər və bir çox digər texnologiya əvvəlcə müdafiə layihələri çərçivəsində yaradılsa da, sonradan gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Bu baxımdan Avropa müdafiə sənayesinə yatırılan investisiyalar həm də texnoloji müstəqillik uğrunda aparılan rəqabətin tərkib hissəsidir. Qlobal istehsal zəncirlərində baş verən dəyişikliklər göstərdi ki, strateji məhsullar üzrə xarici asılılıq dövlətlərin təhlükəsizliyi üçün ciddi risk yarada bilər. Məhz buna görə Avropa mikroçiplərin, kritik xammalın, enerji avadanlıqlarının və müdafiə texnologiyalarının istehsalını öz ərazisində genişləndirməyə çalışır.

Bu prosesdə Türkiyənin rolu xüsusi diqqət çəkir. Son on ildə müdafiə sənayesində əldə etdiyi uğurlar nəticəsində Ankara artıq Avropa təhlükəsizlik sistemində yalnız istehlakçı yox, istehsalçı ölkə kimi qəbul olunur. Pilotsuz uçuş aparatları, raket kompleksləri, hərbi gəmiqayırma layihələri və yeni nəsil aviasiya proqramları Türkiyəni NATO daxilində mühüm sənaye mərkəzlərindən birinə çevirib. Bu amil Avropanın müdafiə sənayesi ilə Türkiyə arasında əməkdaşlığın gələcəkdə daha da genişlənəcəyini göstərən mühüm siqnallardan biridir.

Yeni geosiyasi reallıq Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli imkanlar açır. Dünyada enerji təhlükəsizliyi məsələsinin yenidən ön plana çıxması Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırır. Avropanın alternativ enerji mənbələrinə və etibarlı nəqliyyat marşrutlarına artan ehtiyacı Bakı ilə Brüssel arasında əməkdaşlığın dərinləşməsinə səbəb olur. Orta Dəhlizin inkişafı və Xəzər regionunun tranzit potensialı Azərbaycanın logistika baxımından da əhəmiyyətini yüksəldir.

Lakin bu proseslərin başqa tərəfi də var. Silahlanmanın sürətlənməsi təhlükəsizlik zəmanəti yaratsa da, qarşılıqlı etimadın azalması riskini artırır. Tarix göstərir ki, silahlanma yarışları çox vaxt çəkindirmə funksiyası yerinə yetirsə də, bəzi hallarda yanlış hesablamalar və siyasi böhranlar nəticəsində daha böyük qarşıdurmalara yol aça bilir. Buna görə də müdafiə potensialının gücləndirilməsi ilə diplomatik dialoqun paralel aparılması beynəlxalq sabitliyin əsas şərtlərindən biri olaraq qalır.

Ankara NATO Sammitindən sonra formalaşan ümumi mənzərə göstərir ki, Avropa artıq əvvəlki təhlükəsizlik modelinə qayıtmayacaq. Qitə uzunmüddətli strateji rəqabət dövrünə uyğunlaşır. Bu mərhələdə iqtisadiyyat, müdafiə sənayesi, texnologiya və təhlükəsizlik bir-birindən ayrılmaz sahələrə çevrilir. Gələcəyin güclü dövlətləri yalnız böyük ordulara malik olanlar deyil, eyni zamanda güclü sənaye bazası, innovasiya potensialı və dayanıqlı iqtisadiyyata malik ölkələr olacaq.

Məhz buna görə Ankara Sammiti sadəcə NATO-nun növbəti toplantısı kimi yox, Avropanın təhlükəsizlik fəlsəfəsinin dəyişdiyini göstərən siyasi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Qarşıdakı illərdə Avropada daha çox müdafiə layihələri, yeni sənaye ittifaqları və texnoloji əməkdaşlıq proqramları görəcəyik. Bu proses bütün beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcək inkişaf trayektoriyasına təsir göstərəcək. Azərbaycanın da yeni reallıqda strateji mövqeyini gücləndirməsi, enerji, nəqliyyat və yüksək texnologiyalar sahəsində tərəfdaşlıqlarını genişləndirməsi milli maraqlar baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək. Bu, artıq təkcə regional siyasətin deyil, yeni qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz hissəsinə çevrilən bir prosesdir.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert