Azərbaycan Çin münasibətləri: Strateji yüksəliş və regional balans TƏHLİL

Çinin sürətli yüksəlişi və dünya səhnəsində liderliyə iddiası güc mərkəzləri arasındakı strateji sərhədləri dəyişdirir. Hazırda ABŞ və Rusiya arasında Çinin cilovlanması ilə bağlı strateji müzakirələr aparılır. Eyni zamanda, Ağ Ev və Kreml bir-birlərinə qarşı mübarizədə Pekinə “strateji qalxan” kimi baxır.

Beynəlxalq səviyyədə Rusiya və ABŞ mövqelərini itirmədən Çinin yüksəlişi başqa istiqamətlərə yönəlir və belə bir sual yaranır: Çin gələcəkdə Rusiya və ABŞ hegemoniyasını əhəmiyyətli dərəcədə onların əlindən ala biləcəkmi? Bu, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin regional və qlobal təsirləri kontekstində izah oluna bilər.

Əgər Rusiya və ya ABŞ öz geosiyasi sistemlərinin ciddi böhranı ilə üzləşsə, bu, Çinin təkqütblü yüksəlişini sürətləndirə bilər. Bununla belə, ABŞ Hindistanı Çinə qarşı aktiv strateji rol oynamağa sövq edir, Rusiya isə bu vəziyyətdən öz xeyrinə yararlanmağa çalışır. Digər tərəfdən, Çin daxili rifah siyasətini gücləndirməzsə, onun beynəlxalq təsir imkanları məhdudlaşa bilər. Strateji sərhədlərin yenidən formalaşması qaçılmazdır və bu, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qurulmuş münasibətlər sisteminə meydan oxuyacaq.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki geosiyasi dəyişikliklər və 12 günlük İsrail-İran qarşıdurması beynəlxalq sistemə dair yeni təsəvvürlərin formalaşmasına şərait yaradır. Azərbaycan isə bu gedişləri Ermənistanla münasibətlər kontekstində regional müharibəyə çevirmədən, fərqli bir strateji dizayna üstünlük verib. Bakı, Zəngəzur dəhlizinin kontekstində ABŞ ilə uyğunlaşdırılmış strategiyanı ön plana çıxarıb.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Çinlə münasibətlərə xüsusi önəm verməsi qlobal və regional qeyri-müəyyənliklər fonunda ABŞ və Rusiyanın hegemonluq yarışından məğlub çıxma ehtimallarına verilən strateji reaksiyanı əks etdirir. Bu baxımdan, Azərbaycan-Çin münasibətlərinin yeni mərhələsi Çinin gələcəkdəki dünya statusu ilə Bakının Zəngəzur dəhlizində əldə etdiyi üstünlüklər arasında uyğunluğu təmin edir. Çin, Zəngəzur dəhlizində ABŞ-ın mövqelərinə rəqabət apara bilər, lakin bunu heç bir halda Azərbaycan əleyhinə yönəltmək istəməyə bilər. Azərbaycan üçün Çinlə əməkdaşlıq, Hindistanın Cənubi Qafqazda Ermənistan hərbi dəstəyi nəzərə alınaraq artan fəallığına qarşı balans rolunu oynayır.

Eyni zamanda, ABŞ ilə Çin arasında gedən danışıqlar tarif müharibələrinin həllinə yönəlsə də, bu, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizində Vaşinqton və Pekin arasında iqtisadi əməkdaşlığın stimullaşdırılmasına yol aça bilər ki, bu da Hindistan-İran əlaqələrinin əhəmiyyətini azaldır.

Ehtimal olunur ki, Çinin misli görünməmiş yüksəlişi Tayvana müdaxilədən sonra baş verəcək. Çin bunun üçün ABŞ-ın Ukraynadakı müharibə səbəbilə zəifləməsini və Tayvanın strateji müdafiə boşluqlarını gözləyir. Əgər Tayvana müdaxilə reallaşarsa, bu, Bakı ilə Pekin arasında hüquqi baza üzərində qurulmuş dərin strateji əməkdaşlıq formatlarına yol açacaq.

Aqşin Kərimov

siyasi şərhçi

Gununsesi.info