Azərbaycan Çin üçün strateji açara çevrilir TƏHLİL

Çinin Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstəyini yenidən bəyan etməsi iki ölkə arasında münasibətlərin inkişaf dinamikası baxımından mühüm siyasi mesajdır. Çinin Azərbaycandakı səfiri Lu Meyin açıqlaması göstərir ki, Pekin Bakı ilə əməkdaşlığı yalnız iqtisadi maraqlar çərçivəsində qiymətləndirmir, eyni zamanda, Azərbaycanı Cənubi Qafqazda etibarlı siyasi tərəfdaş kimi görür. Əslində, bu mövqe təsadüfi deyil.

Son illər beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklər, böyük güclər arasında rəqabətin kəskinləşməsi və qlobal ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyətini artırıb. Çin də bu reallığı nəzərə alaraq regionda daha fəal iqtisadi və diplomatik iştirak nümayiş etdirməyə çalışır. Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursu və regional layihələrdə aparıcı mövqeyi isə onu Pekin üçün mühüm tərəfdaşa çevirir.

Azərbaycan-Çin münasibətlərində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri əməkdaşlığın artıq keyfiyyətcə yeni mərhələyə daxil olmasıdır. 2025-ci ildə iki ölkə arasında hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulması siyasi dialoqun və iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün daha geniş imkanlar yaradıb. 2026-cı ilin ilk doqquz ayında qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 3,46 milyard dollara çatması da bu münasibətlərin iqtisadi miqyasını nümayiş etdirir. Bununla belə, ticarət göstəricilərinin artması əməkdaşlığın bütün istiqamətlərdə balanslı inkişaf etdiyini deməyə əsas vermir. Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri Çin bazarına ixrac imkanlarını genişləndirmək, yüksək texnologiyaların transferini təşviq etmək və birgə istehsal layihələrinin sayını artırmaqdır. Çünki strateji tərəfdaşlığın real nəticələri yalnız ticarət dövriyyəsinin həcmi ilə deyil, milli iqtisadiyyat üçün yaratdığı uzunmüddətli imkanlarla ölçülməlidir.

Çinin Azərbaycana marağının arxasında dayanan mühüm amillərdən biri də Orta Dəhlizin artan geoiqtisadi əhəmiyyətidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, beynəlxalq sanksiyalar və ənənəvi nəqliyyat marşrutlarında yaranan risklər Asiya ilə Avropa arasında alternativ bağlantılara tələbatı artırıb. Bu şəraitdə Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən daşımaların əsas iştirakçılarından biri kimi ön plana çıxır. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və digər nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanın tranzit potensialını gücləndirir. Pekin üçün bu marşrut təkcə yüklərin daşınması deyil, həm də qlobal ticarət əlaqələrinin şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın üstünlüyü isə ondan ibarətdir ki, ölkə bu prosesdə sadəcə tranzit ərazi kimi deyil, regional logistika və iqtisadi əməkdaşlıq mərkəzi kimi çıxış etmək imkanına malikdir.

Məsələnin geosiyasi tərəfinə gəldikdə, Çinin Cənubi Qafqazda iqtisadi iştirakının genişlənməsi regiondakı ənənəvi güc balansına da müəyyən təsirlər göstərə bilər. Uzun illər Cənubi Qafqaz Rusiya, Türkiyə, İran, ABŞ və Avropa İttifaqının maraqlarının kəsişdiyi məkan olub. Çin isə regionda daha çox iqtisadi diplomatiya vasitəsilə möhkəmlənməyə üstünlük verir. Pekinin yanaşması hərbi-siyasi ittifaqlar yaratmaqdan daha çox infrastruktur, investisiya, ticarət və texnoloji əməkdaşlıq üzərində qurulub. Lakin beynəlxalq münasibətlər təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi təsirin genişlənməsi zamanla siyasi təsir imkanlarını da artıra bilər. Bu baxımdan Çinin regiondakı fəallığı gələcəkdə Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsinə təsir göstərən əlavə amillərdən birinə çevrilə bilər, lakin bunu indidən ənənəvi regional güclərin mövqelərinin zəifləməsi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.

Azərbaycan üçün bu prosesin ən mühüm tərəfi çoxvektorlu xarici siyasət imkanlarının genişlənməsidir. Bakı uzun illərdir müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişaf etdirməyə və geosiyasi qarşıdurmalardan mümkün qədər kənarda qalmağa çalışır. Çinlə strateji tərəfdaşlığın dərinləşməsi də məhz bu siyasətin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan bir tərəfdən Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərini, Avropa ilə enerji əməkdaşlığını və digər regional tərəfdaşlarla əlaqələrini inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə Çin kimi qlobal iqtisadi güclə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Bu yanaşma ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində manevr imkanlarını artırmaqla yanaşı, iqtisadi təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə də xidmət edir. Bununla belə, hər hansı xarici tərəfdaşla iqtisadi əlaqələrin həddindən artıq asılılıq yaratmaması və strateji sahələrdə milli maraqların qorunması əsas prioritet olaraq qalmalıdır.

Nəticə etibarilə, Çinin Azərbaycanın suverenliyinə dəstəyini yenidən ifadə etməsi daha geniş siyasi və iqtisadi proseslərin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Pekin Cənubi Qafqazda sabitlik, təhlükəsiz nəqliyyat marşrutları və etibarlı iqtisadi tərəfdaşlar axtarışındadır. Azərbaycan isə regionda formalaşan yeni geoiqtisadi reallıqlardan istifadə edərək beynəlxalq mövqelərini daha da gücləndirmək imkanına malikdir. Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı, regional kommunikasiyaların genişləndirilməsi və investisiya əməkdaşlığı iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirəcək. Hesab edirəm ki, burada əsas məsələ Çinin Cənubi Qafqazda nə qədər güclənməsi deyil, Azərbaycanın bu prosesdən hansı siyasi və iqtisadi üstünlükləri əldə etməsidir. Bakı üçün ən optimal strategiya böyük güclər arasında rəqabətin iştirakçısına çevrilmək deyil, həmin rəqabətin yaratdığı imkanlardan milli maraqlarına uyğun şəkildə faydalanmaqdır.

Alim Nəsirov