Azərbaycan dilinin saflığı: milli kimlik və folklor yaddaşı

Bakı, 2 fevral, AZƏRTAC

Müasir fəlsəfi yanaşmada dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın milli kimliyi, tarixi taleyi və ictimai şüur formasıdır. Azərbaycan dili tarix boyu müxtəlif siyasi-ictimai təzyiqlərə məruz qalsa da, öz konseptual nüvəsini qoruyub saxlaya bilmişdir. Lüğət tərkibimizdəki ərəb, fars və rus mənşəli sözlər xalqımızın keçdiyi tarixi yolun izləridir.

Bu gün qloballaşma, sosial şəbəkələrin aktivliyi və mədəniyyətlərin qarşıdurması dilin saflığı məsələsini xüsusilə aktuallaşdırır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təməlini qoyduğu uğurlu dil siyasəti dilin normativliyini təmin etmişdisə, bu gün Prezident İlham Əliyev bu xətti yeni dövrün tələblərinə uyğun davam etdirir. Dövlət başçısının AMEA-nın 80 illik yubileyində dilimizin qorunması ilə bağlı irəli sürdüyü tələblər təkcə dilçilərin deyil, bütün ziyalıların - tarixçi, folklorşünas və jurnalistlərin qarşısına mühüm vəzifələr qoyur.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Folklor İnstitutunun Cənubi Azərbaycan folkloru şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru Mətanət Abbasova deyib. O bildirib ki, dünyanın folklor-linqvistik mənzərəsinin məzmunu struktur təşkilinin spesifikliyi, sosial-tarixi meyllərlə şərtlənən folklor konseptual sferası ilə müəyyən edilir, sosial-mədəni amilin folklor dilinə dolayı təsirini göstərir: “Folklor hadisəsi mədəni yaddaş daşıyıcısıdır. Folklor aid olduğu etnosun keçmişi, milli-mənəvi irsi, kimliyi, dünyagörüşü və s. özündə birləşdirən tarixi və dəyərlər sistemidir. Ayrı-ayrı folklor mətnləri-atalar sözləri, nağıllar, xalq mahnıları, dastanlar və s. Azərbaycan mentalitetini anlamaq, xalq mədəniyyətinin fundamental sabitlərini müəyyən etmək üçün zəngin, əvəzolunmaz bir mənbədir. Folklor ənənəvi xalq mədəniyyətinin modelləşdirmə sistemi olaraq, bu mədəniyyətin daşıyıcısının sosial təcrübəsini, mənəvi dəyərlərini müəyyənləşdirir, ənənəvi mədəni və etnik məna sistemini, mentalitetini təmsil edir. Folklor xalqın məişəti, həyat təcrübəsinə əsaslandığından burada bu və ya digər cəhətlərlə yanaşı, milli kimlik, dövlət idarəçiliyi, etno-konfessionallıq, ideoloji müəyyənlik və s. kimi siyasi məsələlər də ayrıca yer tutur”.

Onun fikrincə, folklor etnosiyasəti, etnopolitikası bu baxımdan ictimai həyatın, milli maraqların, etnomədəni tələblərin kompleksində xalq yaradıcılığı sahəsinə fərqli bir prizmadan yanaşılmasını da tələb edir: “Təsadüfi deyildir ki, Qüzey Azərbaycanda imperiyanın apardığı dil siyasəti, eləcə də Güney Azərbaycanda mədəni irsimizə olan kəskin təzyiqlərdə folklor nümunələri daha çox yaranmış, xalq məişətində gizli şəkildə mərasimlərimizin keçirilməsi ənənəsi davam etdirilmişdir. Bu fakt əslində xalqın siyasi mübarizə enerjisinin folklorda möhkəmlənən güclü dalğası demək idi. Deməli, folklor əslində dillə bağlı bütün sferaların yaddaşını öz təcrübəsində qoruyub saxlamaqdadır”.

Alim vurğulayıb ki, ədəbi dilin qorunması, saflaşdırılması siyasəti həm də onun ilkin qaynağı olan folklor mədəniyyətinin mühafizə edilməsi deməkdir: “Çünki milli kimlik, psixologiya, milli davranış, ümumilikdə etnik mentalitetin daşıyıcısı olan folklor yaddaşı onun dilində qorunur. Ədəbi dilimizə keçən bir çox dialekt, dil elementlərinin bu gün toplama materiallarında yer almaması, yazıya alınarkən diqqətsizlikdən kənarda saxlanılması, yaxud informator nitqində “yenilənməsi” gələcək nəsil üçün ciddi təhlükədir. Folklor mətnlərinin dilində sabit elementlər və onların dəyişkənliyə məruz qalması, süni transformasiyalar, yeni invariantların qurulması və s. bu sahədə diqqətdə saxlanılacaq problemlər sırasındadır”.

“Ədəbi dilin zənginləşməsi daimi bir prosesdir, gələcəkdə bir çox dil alınmalarını əvəz edə biləcək dialekt faktlarının qorunması bu baxımdan problemə kompleks yanaşmanı təlqin edir. Folklor dili elementləri bilavasitə qədim türk dil elementlərinin dominant xüsusiyyətini daşıdığından bu mətnlərin öyrənilməsində xüsusi həssaslıq tələb olunur. Təsadüfi deyildir ki, tarixi, etnolinvistik lüğətlərin hazırlanması folklor dilindən gələn məna və anlayışların məzmununda ifadə olunur”, - deyə o bildirib.

M.Abbasova əlavə edib ki, dilin saflaşdırılması, qorunmasına kompleks yanaşma həm də mədəni baxışda nitqin təmizlənməsi deməkdir. Yad sözlərdən, ifadələrdən, elementlərdən azad olan dil effektiv ünsiyyətin də məzmununa təsir etmiş olur.