Azərbaycanda subaylarla bağlı yeni vəziyyət İki cəmiyyət formalaşacaq

Azərbaycanda demoqrafik göstəricilər son illərdə ciddi dəyişiklik mərhələsinə qədəm qoyub. Son yarım əsrdə fertillik (nəsilvermə) əmsalının 5,9-dan 1,4-ə enməsi ölkənin gələcək əhali strukturu üçün ciddi siqnaldır. Selektiv abortların artması isə cins balansının pozulmasına və qadınların sayının kişilərdən nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmasına səbəb olub. Mütəxəssislərin proqnozlarına görə, 2035–2040-cı illərdə Azərbaycan əhalisinin həm yaş, həm də cins tərkibində kəskin dəyişikliklər baş verəcək.

Bəs bu prosesin sosial və iqtisadi nəticələri nə olacaq? Gender balansının pozulması evlilik institutuna necə təsir edəcək?

Globalinfo.az-a danışan sosioloq Rəşad Əsgərov bildirib ki, Azərbaycanda son vaxtlar əhali artımının azalması bir neçə sosial, iqtisadi və mədəni amillərlə bağlıdır.

Onun fikrincə, əsas səbəblərdən biri nikaha daxil olanların sayının azalması və nikah yaşının yüksəlməsidir:

“Əvvəlki dövrlərlə müqayisədə insanlar daha gec yaşda evlənməyə üstünlük verirlər ki, bu da doğum səviyyəsinə birbaşa təsir edir. İkinci mühüm amil sosial-iqtisadi şəraitlə bağlıdır. Sovet dövründə ailələr çoxuşaqlılığa təşviq edilirdisə, bu gün “keyfiyyətli övlad böyütmək” prinsipi ön plandadır. Nəticədə ailələr bir və ya iki uşağa üstünlük verirlər. Hətta bəzi ailələrdə Avropa təcrübəsinə uyğun olaraq nikahdan 3-5 il sonra ilk uşağın dünyaya gəlməsi müşahidə olunur. Digər vacib məsələ isə çoxuşaqlı ailələri dəstəkləyən dövlət proqramlarının zəifləməsidir. Sovet dövründə “qəhrəman ana” statusu, mənzil və avtomobil təminatı kimi təşviqlər mövcud idi. İndi isə bu dəstək mexanizmlərinin olmaması çoxuşaqlılığa marağı azaldıb. Bununla belə, ucqar dağ rayonlarında çoxuşaqlı ailə modeli hələ də üstünlük təşkil edir”.

Rəşad Əsgərov

Sosioloq həmçinin qloballaşmanın da əhali artımına təsir etdiyini vurğulayıb:

“İnsanların dünyagörüşünün genişlənməsi və digər ölkələrin ailə modelləri ilə tanış olması bir və iki uşaqlı ailələrə marağı artırır. Bu, xüsusilə şəhərlərdə daha qabarıq görünür”.

Rəşad Əsgərov cins balansındakı pozuntulara da diqqət çəkib:

“Patriarxal dəyərlərin güclü olduğu cəmiyyətdə oğlan uşaqlarına üstünlük verilməsi selektiv abortların artmasına səbəb olub. Birinci uşağın qız olması halında, ikinci uşağın da qız olmasını qəbul etməyən ailələr oğlan uşağı üçün tibbi vasitələrdən istifadə etməyə çalışırlar. Lakin regionlarda bu texnologiyaların əlçatan olmaması əlavə problemlər yaradır”.

Ekspert nikah yaşının artmasının demoqrafik vəziyyətə təsirini belə izah edib:

“Əvvəllər insanlar ailə qurarkən maddi imkanları çox nəzərə almırdılar, indi isə gənclər əvvəl təhsil almağa, ixtisas qazanmağa üstünlük verirlər. Həmçinin gənclər ailə üzvləri ilə birgə yaşamaq istəmədikləri üçün mənzil problemi nikahın gecikməsinə səbəb olur. Nəticədə nikah yaşının artması doğum səviyyəsinin azalmasına və əhali artım tempinin zəifləməsinə gətirib çıxarır”.

Sosioloq Yusif Nəbiyev isə vurğulayıb ki, əhalinin sürətlə qocalması yalnız demoqrafik göstərici deyil, həm də sosial sabitlik və iqtisadi davamlılıq üçün ciddi problemlər yaradır:

“Entoni Qiddensin “strukturlaşma nəzəriyyəsi”ndə qeyd etdiyi kimi, cəmiyyətin institutları insan fəaliyyətinin həm nəticəsi, həm də səbəbidir. Doğumun azalması və yaşlıların çoxalması pensiya fonduna əlavə yük gətirməklə yanaşı, ailə münasibətləri, əmək bazarı və sosial müdafiə sistemlərinin yenidən qurulmasını tələb edir. Daha az gənc və daha çox yaşlı əhali dövlət üçün məhsuldarlıqda çətinlik və sosial xərclərdə artım deməkdir”.

Yusif Nəbiyev

Sosioloq gender balansındakı pozuntunun evlilik institutuna təsirinə belə diqqət çəkib:

“Qadınların sayı kişilərdən az olduqda, ailə qurmaq istəyənlərin sayı çox, təklif isə az olur. Bu, evlilik yaşının yüksəlməsinə, bəzi kişilərin subay qalmasına və nəticədə məişət zorakılığı, qeyri-rəsmi münasibətlərin artmasına səbəb ola bilər. Demoqrafiyada buna “nikah sıxılması” deyilir və bir çox Asiya ölkələri bunun ağır nəticələri ilə üzləşir. Bu vəziyyət ənənəvi ailə modelinin gələcəyini sual altında qoyur. Qadınların azlığı onların sosial statusunu yüksəldə bilər, lakin eyni zamanda üzərlərinə düşən təzyiqi də artırır. Bu, iqtisadi güc və ailə daxilində rol bölgülərində dəyişikliklərə gətirib çıxarır”.

Yusif Nəbiyev əlavə edib ki, demoqrafik siyasət dəyişməsə, Azərbaycan yaxın onilliklərdə “qocalan cəmiyyət” və “subay kişilər cəmiyyəti” kimi ikili böhranla üzləşəcək:

“Məsələ təkcə əhalinin azalması deyil, sosial toxumanın güclənməsi və institutların möhkəmlənməsi məsələsidir”.

Zaira Akifqızı
Globalinfo.az