Azərbaycanın XXI əsr konseptual mücrüləri Vaşinqtonda

Tarixi yaddaşdan mədəni diplomatiyaya

Hər bir xalqın mədəni yaddaşı yalnız tarixi abidələrdə, muzey kolleksiyalarında və yazılı mənbələrdə qorunmur. Bəzən gündəlik məişətin ayrılmaz hissəsi olmuş əşyalar da xalqın həyat tərzi, estetik dünyagörüşü və mənəvi dəyərləri haqqında mühüm məlumatlar daşıyır. Azərbaycan sandığı və mücrüsü belə mədəni irs nümunələrindəndir.

Ənənəvi olaraq cehiz, zinət əşyaları və ailə yadigarlarının saxlanmasında istifadə edilən sandıq və mücrülər zaman keçdikcə gündəlik məişətdə əvvəlki mövqelərini itirib. Bununla yanaşı, onların hazırlanma üsullarının, bədii xüsusiyyətlərinin və simvolik mənalarının unudulması təhlükəsi də yaranıb. Belə şəraitdə əsas sual budur: bu sənət yalnız keçmişin yadigarı kimi qalmalıdır, yoxsa müasir yaradıcılıqda yeni həyat qazana bilər?

2026-cı ilin oktyabrında Vaşinqtonda nümayiş etdirilən Azərbaycan konseptual mücrüləri həmin suala maraqlı bədii cavab təqdim etdi.

TARİXİ YADDAŞIN MÜASİR İFADƏSİ

Konseptual mücrü ənənəvi sandığın sadəcə kiçildilmiş və ya bəzədilmiş forması deyil. Burada sənət nümunəsi müəyyən tarixi hadisəni, mədəni yaddaşı, mənəvi dəyəri və ya ideyanı ifadə edən bədii kompozisiyaya çevrilir. Onun forması, materialı, ornamentləri və məkan həlli vahid məzmunun yaradılmasına xidmət edir.

Vaşinqtonda təqdim olunan “Urud Abidələri”, “Dərələyəzim Vəhdətdə”, “Turan Yolu Zəngəzurum” və “Mirzə Qədim İrəvani İşığı” kolleksiyaları bu yanaşmanın nümunələridir. Müxtəlif tarixi və mədəni mövzulara müraciət edən kolleksiyaları birləşdirən əsas xüsusiyyət milli yaddaşın müasir tətbiqi sənət vasitəsilə ifadə olunmasıdır.

“Mirzə Qədim İrəvani İşığı” kolleksiyası xüsusilə diqqətəlayiqdir. Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndəsinin irsinə həsr edilən bu kolleksiya Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilmiş “Mirzə Qədim İrəvani irsinin işığını paylaşaq” layihəsi çərçivəsində yaradılıb. Bu təcrübə tarixi şəxsiyyətlərin irsini müasir tətbiqi sənətin ifadə imkanları vasitəsilə də tanıtmağın mümkünlüyünü göstərir.

Konseptual mücrülərin yaradılmasında ənənəvi sənətkarlıq bilikləri ilə rəqəmsal layihələndirmə, CNC emalı, lazer texnologiyaları və digər müasir vasitələr bir araya gətirilir. Burada texnologiya sənətkarın yaradıcı düşüncəsini əvəz etmir, onun ifadə imkanlarını genişləndirir. Beləliklə, ənənəvi sənət yeni formalar qazanaraq müasir tamaşaçı ilə ünsiyyət qurur.

VAŞİNQTONDA MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI DİALOQ

Oktyabrın 15-də Amerika Dövlətləri Təşkilatının (OAS) Vaşinqtondakı mənzil-qərargahında keçirilən “Oil and Icon” sərgi proqramı Azərbaycan konseptual mücrülərinin beynəlxalq auditoriyaya təqdimatı üçün mühüm imkan yaratdı.

Lalə və Toğrul Sərdarlı sərgi ziyarətçilərinə nümunələrin bədii xüsusiyyətləri, tarixi mövzuları və simvolik məzmunu haqqında məlumat verdilər. Beləliklə, təqdimat yalnız sənət nümunələrinin nümayişi ilə məhdudlaşmadı, Azərbaycan mədəni irsi haqqında canlı ünsiyyətə çevrildi.

Sərginin diqqətəlayiq məqamlarından biri Smithsonian İnstitutunun Milli Təbiət Tarixi Muzeyinin tədqiqatçı antropoloqu və kuratoru Pol Maykl Teylorun nümayiş etdirilən nümunələrə marağı oldu. Alim bu istiqamətdə materiallar istəyərək onların əsasında elmi məqalə hazırlamaq niyyətini ifadə edib. Bu maraq konseptual mücrülərin yalnız bədii deyil, etnoloji və mədəniyyətşünaslıq baxımından da araşdırma mövzusu ola biləcəyini göstərir.

Təqdimatda iştirak edən tanınmış meksikalı heykəltəraş Enrike Kabrera da sənət nümunələri haqqında müsbət fikirlər səsləndirib. Bakı Ağ Şəhərdəki qırmızı alma heykəli ilə də tanınan sənətkar Real TV-yə müsahibəsində gələcək yaradıcılıq əməkdaşlığına marağını bildirib. Onun sosial şəbəkədə paylaşdığı videoda kiçik sənət nümunələrinin “Dərələyəzim Vəhdətdə” mücrüsünün daxilində təqdim olunması müxtəlif yaradıcılıq yanaşmalarının bir bədii məkanda qarşılaşmasının maraqlı nümunəsidir.

Bu təmaslar hələ həyata keçirilmiş elmi nəşr və ya birgə layihə demək deyil. Lakin onların əhəmiyyəti yeni tədqiqat və yaradıcılıq əlaqələri üçün imkanlar açmasındadır.

ÜÇ TƏDBİR, ORTAQ MƏDƏNİ MESAJ

Vaşinqtonda Azərbaycan mədəni irsinin təqdimatı oktyabrın 16-da Azərbaycanın ABŞ-dəki səfirliyi və ABŞ–Azərbaycan Ticarət Palatasının (USACC) təşkilatçılığı ilə keçirilən “Azerbaijani Culture Day: Patterns, Colors and Stories” — “Azərbaycan Mədəniyyəti Günü: Naxışlar, rənglər və hekayələr” tədbirində davam edib.

Tədbir çərçivəsində “GURAMA: Stories Woven from Ties” sərgisi təqdim olunub. Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin direktoru Amina Malikova da tədbirdə iştirak edib. Lalə Sərdarlı isə “Art Therapy: On Guard of Culture and Health” — “Art-terapiya: Mədəniyyət və sağlamlığın keşiyində” mövzusunda çıxış edib.

Art-terapiya istiqamətindəki layihə “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi və Azərbaycanın ABŞ-dəki səfirliyinin əsas tərəfdaşlığı ilə həyata keçirilib. Layihə tətbiqi sənətin qorunması ilə yaradıcı fəaliyyətin insanın özünüifadəsi və sosial ünsiyyətindəki imkanları arasında əlaqəyə diqqət yönəldir.

Oktyabrın 18-də Vaşinqtonda keçirilən 24-cü ənənəvi Türk Festivalında iştirak isə Azərbaycan sənət nümunələrinin daha geniş ictimai auditoriyaya təqdimatına şərait yaradıb.

Bu üç tədbir fərqli mühitlərdə keçirilsə də, ortaq məqsədə xidmət edib: Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi köklərini, sənətkarlıq ənənələrini və müasir yaradıcı imkanlarını beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaq.

MÜCRÜ MƏDƏNİ DİPLOMATİYA VASİTƏSİ KİMİ

Vaşinqton təcrübəsi göstərir ki, kiçik ölçülü bir tətbiqi sənət nümunəsi geniş tarixi və mədəni məzmun daşıya bilər. Mücrünün üzərindəki ornamentlər, kompozisiya və bədii işarələr vasitəsilə Azərbaycan tarixi, ailə mədəniyyəti, milli yaddaş və müasir yaradıcılıq haqqında söhbət açmaq mümkündür.

Bu baxımdan konseptual mücrü mədəni diplomatiyanın da vasitəsinə çevrilə bilər. Beynəlxalq münasibətlərdə ölkənin mədəniyyəti və dəyərləri vasitəsilə maraq və rəğbət yaratmaq imkanını ifadə edən “yumşaq güc” anlayışı burada xüsusi əhəmiyyət qazanır. Lakin bunun üçün ayrı-ayrı sərgilərlə kifayətlənmək olmaz. Sənət nümunələrinin tarixi və bədii əsaslarının araşdırılması, sənədləşdirilməsi, muzey və elmi qurumlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir.

Azərbaycan sandıq və mücrü sənətinin gələcəyi də bu sistemli yanaşmadan asılıdır. Ənənəvi ustalıq biliklərinin qorunması, gənc nəsillərə ötürülməsi və müasir texnologiyalarla əlaqələndirilməsi həmin sənətin yalnız keçmişin xatirəsi kimi qalmamasına xidmət edə bilər.

Vaşinqtondakı təqdimatlar göstərdi ki, bir vaxtlar ailə əmanətlərini qorumaq üçün yaradılmış mücrü bu gün xalqın mədəni yaddaşını və yaradıcı düşüncəsini dünyaya çatdıran vasitə kimi də çıxış edə bilər.

Əsas vəzifə bu marağı davamlı elmi araşdırmaya, yaradıcı əməkdaşlığa və irsin qorunması istiqamətində real fəaliyyətə çevirməkdir. Çünki mədəni irsin yaşaması yalnız onun keçmişini xatırlamaqla deyil, gələcəyi üçün imkanlar yaratmaqla mümkündür.

Əbülfəz Babazadə

Kulturoloq, siyasi icmalçı,

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü