Bakı yenidən dünyanın mərkəzində

2026-cı il mayın 18-də paytaxt Bakı daha bir tarixi və qlobal miqyaslı tədbirə – Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasına ev sahibliyi etməklə dünya urbanizasiya xəritəsindəki strateji mövqeyini bir daha təsdiqlədi. Dünyanın gələcək şəhərsalma arxitekturasını formalaşdıran bu mötəbər platformanın açılış mərasimində Azərbaycan dövlətinin rəhbərliyi tərəfindən səsləndirilən proqram xarakterli tezislər təkcə ölkəmizin deyil, bütövlükdə regionun və postmünaqişə zonalarının bərpa-quruculuq fəlsəfəsini, eləcə də ekoloji transformasiya məsələlərini tam dolğunluğu ilə ehtiva edirdi. Bu forum, miqyasına və qlobal əhəmiyyətinə görə Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun və diplomatik uğurlarının növbəti parlaq təzahürü kimi tarixə düşdü. Tədbirdə iştirak etmək məqsədilə 182 ölkədən 45 mindən çox nümayəndənin qeydiyyatdan keçməsi Bakını dünyanın şəhərsalma paytaxtına və qlobal dialoq mərkəzinə çevirdi. Bu mötəbər toplantı Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi ən nəhəng beynəlxalq platformalardan biri olmaqla yanaşı, miqyasına görə tarixi COP29 sammitindən sonra ölkədə keçirilən ikinci ən böyük beynəlxalq hadisə kimi qiymətləndirilir və onun bəşəriyyət üçün olduqca uğurlu, effektiv nəticələr verəcəyinə tam əminlik ifadə olunur.

Azərbaycanın coğrafi və geosiyasi mövqeyi əsrlər boyu onun mədəniyyətinə və təbii olaraq şəhərsalma arxitekturasına da birbaşa təsir göstərmişdir. Ölkəmiz Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən, Şərq və Qərb sivilizasiyalarının təbii dialoq məkanı olmaqla yanaşı, bu unikal sintezi öz memarlıq nümunələrində də yaşadır. Bakıda İçərişəhərin qədim və sirli divarları arasında gəzən hər bir insan bircə küçəni keçməklə özünü tamamilə müasir, dinamik bir şəhər mühitində hiss edir. Vaxtilə cəmi üç kilometrlik məsafəni əhatə edən Bakı Bulvarının hazırda 15 kilometrdən artıq sahəyə malik tanınmış dənizkənarı məkana çevrilməsi bu inkişafın və genişlənmənin ən bariz nümunəsidir. Məhz bu kontekstdə 2026-cı ilin Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi dövlətin öz tarixi köklərinə sadiqliyinin və müasir urbanizasiya trendlərinə çevik inteqrasiyasının mühüm göstəricisidir. Hazırda həyata keçirilən şəhərsalma siyasəti təkcə paytaxt Bakı ilə məhdudlaşmır, bütün regionları əhatə edən sistemli bir dövlət xəttinə çevrilir. Şamaxı, Naxçıvan, Gəncə, Qəbələ və Şəki kimi qədim şəhərlərin zəngin memarlıq ənənələri və burada yerləşən tarixi abidələr Azərbaycan xalqının çoxəsrlik mədəniyyətinin silinməz izləridir. Azərbaycan xalqı təkcə öz musiqisi və poeziyası ilə deyil, həm də bu qədim memarlıq nümunələri ilə fəxr edir, Bakının rəmzi olan Qız qalası və digər unikal incilərin qorunaraq gələcək nəsillərə ötürülməsi dövlətin ali və strateji vəzifələrindən biri kimi qəbul edilir.

Bununla belə, Azərbaycanın müasir şəhərsalma reallıqlarından danışarkən işğaldan azad edilmiş torpaqlarda aparılan misilsiz yenidənqurma işlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdə törədilən ekosid və urbasid, yəni şəhərlərin tamamilə məhv edilməsi cinayətləri bu gün beynəlxalq birliyin gözü qarşısındadır. Məsələn, tamamilə yerlə-yeksan edilmiş Ağdam şəhərinin xarici ekspertlər və beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən “Qafqazın Xirosiması” adlandırılması təsadüfi deyil. Lakin buradakı dağıntıların mahiyyəti daha qəddar və amansızdır; çünki Xirosimadan fərqli olaraq, Ağdam bir anın içində atom bombası ilə deyil, 30 illik işğal dövründə qəsdən, daş-daş sökülərək, evləri, tarixi, dini və ictimai binaları talan edilərək bu acınacaqlı vəziyyətə salınmışdır. Bu gün isə həmin ərazilər Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində genişmiqyaslı quruculuq işləri nəticəsində yenidən doğulur və böyük intibah dövrünü yaşayır. Son beş il ərzində regionda sıfırdan müasir tunellər, körpülər, elektrik stansiyaları, yaşıl enerji qovşaqları, məktəblər, xəstəxanalar və bölgəni dünyaya bağlayan beynəlxalq hava limanları tikilib istifadəyə verilmişdir. Bu nəhəng infrastruktur layihələrinin məntiqi nəticəsi olaraq, hazırda 85 mindən artıq azərbaycanlı keçmişdə işğal altında olmuş doğma torpaqlarında yaşayır, işləyir və təhsil alır, bu insanların daimi məşğulluğunun təmin edilməsi isə hökumətin ən mühüm hədəflərindən biri olaraq qalır.

Qarabağda aparılan müasir quruculuqla yanaşı, paytaxt Bakının keçdiyi ekoloji transformasiya yolu da qlobal səviyyədə diqqəti cəlb edir. Uzun illər sənaye və neft istehsalının ağır fəsadları ilə yüklənmiş, torpağı neft tullantıları ilə çirklənmiş tarixi "Qara şəhər" zonasının bu gün dünyanın ən innovativ və ekoloji təmiz urbanistik layihələrindən birinə – Bakı Ağ Şəhər layihəsinə çevrilməsi möcüzəvi bir transformasiyadır. Son illərdə paytaxtda yeni geniş parkların, ictimai məkanların salınması, ictimai nəqliyyat sisteminin yenilənməsi və ekoloji baxımdan dayanıqlı şəhər mühitinin formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlar Bakını daha yaşıl, təmiz və yaşanası bir meqapolisə çevirmişdir. Azərbaycanın bir çox yerlərində şəhərsalma prosesi çox sürətlə inkişaf etsə də, bu cür mühüm qlobal forumlar, BMT təmsilçiləri və beynəlxalq ekspertlərin iştirakı ölkəmiz üçün əvəzedilməz bir təcrübə platforması rolunu oynayır. Bu əməkdaşlıq mühiti həm müsbət təcrübələri bölüşməyə, həm bir-birindən öyrənməyə, həm də gələcəkdə mümkün səhvlərin qarşısını almaq üçün səmərəli müzakirələr aparmağa geniş imkanlar açır. Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, tərəqqi və inkişaf naminə hər zaman cəsarətli, innovativ addımlar atılmalı, eyni zamanda, milli-mənəvi dəyərlərin, qədim tarixi irsin və memarlıq mədəniyyətinin qorunmasına xüsusi bir həssaslıqla yanaşılaraq keçmişlə gələcək arasında mükəmməl bir balans yaradılmalıdır.

Elvin Əliyev

YAP Babək rayon təşkilatı sədrinin müavini