Bakıdan yüksələn Türk dünyasının ortaq səsi ŞƏRH

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni əməkdaşlıq formatlarının meydana çıxması dövlətlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin xarakterini də dəyişir. Artıq yalnız ikitərəfli münasibətlər deyil, ortaq maraqlar ətrafında formalaşan çoxtərəfli platformalar da dövlətlərin beynəlxalq mövqeyinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) son illərdə keçdiyi inkişaf yolu xüsusi diqqət çəkir.

Bu prosesə yalnız təşkilati genişlənmə kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Əsas dəyişiklik Türk dövlətləri arasında münasibətlərin tədricən siyasi iradədən konkret əməkdaşlıq mexanizmlərinə keçməsidir. “Türk Dünyası – 2040 Vizyonu” məhz bu uzunmüddətli yanaşmanın əsas sənədlərindən biridir. Sənəd siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, təhsil, elm, mədəniyyət və digər istiqamətlərdə əməkdaşlığın daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Son dövrdə Bakıda keçirilən TDT tədbirləri Azərbaycanın təşkilat daxilində fəal rolunu və Türk dünyasının gündəliyinin formalaşmasında Bakının artan əhəmiyyətini də nümayiş etdirir. 2026-cı il ərzində Bakıda TDT-yə üzv və müşahidəçi ölkələrin hökumət rəhbərlərinin və yüksək səviyyəli nümayəndələrinin iştirakı ilə görüşlər keçirilib.

Xüsusilə 17 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərinin 5-ci toplantısının keçirilməsi əməkdaşlığın yeni istiqamətini göstərən mühüm hadisədir. Cənab Prezident İlham Əliyev həmin görüşdə TDT-nin beynəlxalq nüfuzunun artdığını, təşkilat çərçivəsində beynəlxalq münasibətlər, təhlükəsizlik, ticarət, nəqliyyat, humanitar əməkdaşlıq və digər mühüm məsələlərin müzakirə edildiyini vurğulayıb. Dövlət başçısının fikrincə, bu cür qarşılıqlı fəaliyyət təşkilatın mövcud potensialından daha səmərəli istifadə etdiyini göstərir. Bu baxımdan Bakı sadəcə tədbirlərin keçirildiyi məkan deyil. Azərbaycan paytaxtının müxtəlif sahələr üzrə TDT çərçivəsində keçirilən görüşlərə ev sahibliyi etməsi onu Türk dövlətləri arasında siyasi, təhlükəsizlik və diplomatik dialoqun mühüm platformalarından birinə çevirir.

Türk dövlətlərinin beynəlxalq mövqeyinin güclənməsində nəqliyyat və logistika xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizindən keçən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu – Orta Dəhliz – Asiya ilə Avropa arasında alternativ bağlantı imkanlarının genişlənməsində mühüm rol oynayır.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu baxımdan xüsusi üstünlük yaradır. Şərqdən gələn yük axınlarının Xəzər vasitəsilə Azərbaycana daxil olması və buradan Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətində davam etməsi Türk dövlətlərini yalnız mədəni və siyasi baxımdan deyil, həm də iqtisadi və logistika baxımından bir-birinə daha sıx bağlayır. Bu prosesdə Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantılarının inkişafı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə bağlantıların reallaşması Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə istiqamətində daha bir nəqliyyat xətti ilə birləşdirə, Türk dünyasının qərb və şərq hissələri arasında əlaqələrin genişlənməsinə əlavə imkan yarada bilər. Beləliklə, nəqliyyat dəhlizləri sadəcə yükdaşımaların həyata keçirildiyi marşrutlar deyil. Onlar iqtisadi inteqrasiyanın, qarşılıqlı investisiyaların və regional əməkdaşlığın əsas dayaqlarından birinə çevrilir. Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti enerji sektorudur. Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması Azərbaycan və digər region ölkələrinin Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunu artırır. Bununla yanaşı, yaşıl enerji, elektrik enerjisinin ötürülməsi və bərpaolunan enerji layihələri qarşıdakı dövrdə əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini formalaşdıra bilər.

Eyni zamanda Türk dünyasının gələcək potensialını yalnız enerji və təbii resurslarla məhdudlaşdırmaq olmaz. Rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, innovasiya və yeni texnologiyalar artıq TDT gündəliyinin mühüm hissəsinə çevrilir. 2026-cı ilin mayında Türküstanda keçirilən qeyri-rəsmi Zirvə görüşünün əsas mövzusunun “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” olması da bu dəyişimin göstəricisidir. Bu, Türk dünyasının gələcək əməkdaşlığının yalnız ənənəvi sahələr üzərində deyil, XXI əsrin yeni iqtisadi və texnoloji reallıqları üzərində də qurulduğunu göstərir. Dəyişən geosiyasi şərait təhlükəsizlik məsələlərinin də Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq gündəliyində daha çox yer tutmasına səbəb olur. Terrorizm, transmilli cinayətkarlıq, kibertəhlükəsizlik, sərhəd təhlükəsizliyi və regional sabitlik kimi məsələlər ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, geniş regional əməkdaşlığın tələb etdiyi problemlərdir.

17 sentyabrda Bakıda TDT üzv ölkələrinin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərinin toplantısının keçirilməsi bu istiqamətdə institusional dialoqun genişləndiyini göstərir. Prezident İlham Əliyevin həmin görüşdə səsləndirdiyi fikirlərdə təhlükəsizlik məsələlərinin TDT-nin digər əməkdaşlıq sahələri ilə paralel şəkildə nəzərdən keçirilməsi xüsusi yer tutub.

Türk dövlətləri arasındakı inteqrasiyanın mühüm dayaqlarından biri də ortaq mədəni və tarixi irsdir. TÜRKSOY, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, TürkPA və digər qurumlar bu əlaqələrin institusional əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət edir. Ortaq tarix, ədəbiyyat, incəsənət, musiqi və dil sahəsində əməkdaşlıq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanı dərinləşdirir. Bu isə beynəlxalq münasibətlərdə yalnız siyasi və iqtisadi deyil, humanitar və mədəni təsirin də əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

2024-cü ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının təşəbbüsü ilə 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası ilə bağlı razılaşmanın əldə olunması da bu istiqamətdə diqqətçəkən addımlardandır. Belə təşəbbüslər gələcəkdə elmi, mədəni və informasiya mübadiləsinin daha da asanlaşmasına zəmin yarada bilər. Təhsil sahəsində tələbə və müəllim mübadiləsi, universitetlərarası əməkdaşlıq və gənclər proqramları isə inteqrasiyanın daha uzunmüddətli perspektivini müəyyənləşdirir. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı yalnız siyasi qərarlardan deyil, yeni nəsillərin bir-birini nə dərəcədə tanımasından da asılıdır.

Türk dünyasının böyük iqtisadi, coğrafi, demoqrafik və enerji potensialı mövcuddur. Lakin potensialın özü beynəlxalq təsir üçün kifayət etmir. Əsas məsələ bu imkanların koordinasiya olunması və davamlı institusional mexanizmlərə çevrilməsidir. Bu baxımdan qarşıdakı mərhələdə nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, rəqəmsal inteqrasiyanın sürətləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın bu prosesdə rolu xüsusi qeyd edilməlidir. Ölkəmizin Şərqlə Qərbi birləşdirən coğrafi mövqeyi, nəqliyyat və enerji infrastrukturu, Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə artan əlaqələri və TDT çərçivəsində fəal diplomatik fəaliyyəti Bakını Türk dünyasının inteqrasiya prosesində mühüm mərkəzlərdən birinə çevirir. Bu mənada Bakının təşəbbüsləri yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə Türk dövlətləri arasında əlaqələrin daha sistemli xarakter alması baxımından əhəmiyyətlidir. Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında duran əsas məsələ mövcud potensialı düzgün istiqamətləndirmək və əməkdaşlığı daha da institusionallaşdırmaqdır. Burada məqsəd hər hansı digər güc mərkəzinə alternativ yaratmaqdan daha çox, Türk dövlətlərinin öz milli maraqları çərçivəsində iqtisadi, siyasi, nəqliyyat, enerji, humanitar və təhlükəsizlik imkanlarını daha səmərəli şəkildə əlaqələndirməsidir.

Bu proses artıq yalnız gələcəyə dair ideya deyil. Bakıda keçirilən siyasi və təhlükəsizlik görüşləri, Türküstanda rəqəmsal inkişafın müzakirəsi, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması və “Türk Dünyası – 2040 Vizyonu” kimi sənədlər əməkdaşlığın konkret institusional çərçivəyə keçdiyini göstərir.

Esmira Həsənova

Naxçıvan şəhər Təhsil Şöbəsinin əməkdaşı,

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü