Barıt çəlləyi üzərində memorandum AKTUAL

Şərqşünas Fərhad İbrahimov ABŞ-İran Sazişləri haqqında yazır

ABŞ tərəfindən dərc edilmiş ABŞ-İran memorandumunun müddəaları ilk baxışdan demək olar ki, nümunəvi görünür. Tərəflər bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyi öhdələrinə götürürlər. Vaşinqton sanksiyaların qaldırılması istiqamətində irəliləməlidir. İranın nüvə materialları məsələsi MAQATE-nin nəzarəti altında həll edilməli və Tehran öz növbəsində Hörmüz boğazından tranzit üçün gəmilərdən pul almamağı öhdəsinə götürür. Kağız üzərində bu, böhranın sadəcə dondurulmaması, əksinə idarəolunan diplomatik çərçivəyə yönəldilməsi kimi nadir bir hal kimi görünür.

Lakin, məhz bu hamarlıq narahatedici olmalıdır. İran narrativi sənədi ABŞ tərəfindən siyasi təslim olmaqdan daha çox kompromis kimi təsvir edir: Vaşinqton təzyiqi azaldır, İran dövlətçiliyinin de-fakto sabitliyini tanıyır, aktivlərin dondurulmasının aradan qaldırılması üçün yol açır, İranın iqtisadi bərpasına imkan verir və nüvə məsələsini ultimatum kimi deyil, sonrakı texniki prosedurlar məsələsi kimi saxlayır. Memorandumu təkcə bu baxımdan oxumaq Tehranın təzyiqə tam tab gətirdiyi, Amerikanın isə təhdid və zərbələrlə başlayaraq rəqibinin şərtləri üzrə danışıqlar aparmağın vacib olduğu qənaətinə gəldiyi təəssüratını yaradır.

Lakin beynəlxalq müqavilələr onların təntənəli ifadəsinə görə deyil, imzalandıqdan sonra baş verənlərə görə qiymətləndirilir. Bu mənada mövcud vəziyyət 2015-ci ili çox xatırladır.

O dövrdə Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (BHFP) da bir çoxları tərəfindən yeni bir dövrün başlanğıcı kimi qəbul edilirdi: İran qlobal iqtisadiyyata qayıdırdı, sanksiyalar rejimi tədricən ləğv edilirdi, nüvə proqramı beynəlxalq nəzarət altına alınırdı və Vaşinqton və Tehran uzun müddətdir davam edən qarşılıqlı çəkindirmə məntiqindən qurtulmaq şansı əldə edirdilər. Deyəsən, ən pisi arxada qalıb.

Sonra Donald Trampın "qara qu quşu" gəldi. Əvvəlcə İran müqaviləsi kompromis deyil, Obama administrasiyasının zəifliyinin simvolu olan bir namizəd kimi. Sonra prezident olaraq BHFP-dən çıxmağı təkcə strategiya deyil, həm də siyasi kimlik məsələsi etdi. Nəticə etibarilə, ABŞ mühüm bir presedent yaratdı: böyük bir beynəlxalq müqavilədə Amerika imzası artıq onun davamlılığına zəmanət vermir. Növbəti administrasiya əvvəlki öhdəlikləri səhv, güzəşt və ya "pis müqavilə" elan edə bilər.

Buna görə də mövcud memoranduma Amerikanın daxili siyasi dövründən kənarda baxmaq olmaz. Tramp bu gün bunu şəxsi qələbə kimi satmağa hazır olsa belə, iki ildən sonra ABŞ yeni prezidentlik dövrünə qədəm qoyacaq və ardınca xarici siyasət öhdəliklərinin yenidən qiymətləndirilməsi dövrü gələcək. Ağ Evin növbəti vəzifə sahibinin bu sənədlə Trampın özünün 2015-ci il müqaviləsi ilə etdiyini etməsi mümkündür. Üstəlik, belə bir addım artıq tabu pozuntusu kimi qəbul edilməyəcək, çünki presedent yaradılıb.

Başqa bir sual yaranır: Tramp həqiqətən də İranı maliyyə cəhətdən zənginləşdirmək üçün bütün bu anti-İran kampaniyasına başlayıbmı? Bu, şübhəli səslənir. 300 milyard dollarlıq söhbət sabah Tehrana yazılan əsl çekdən daha çox siyasi pəncərə açmaq kimi görünür. Vaşinqton və tərəfdaşlarının bəzi vəsaitlərin, əsasən də uzun müddətdir Qətər və Cənubi Koreya banklarında saxlanılan və dəfələrlə danışıqlar mövzusu olan aktivlərin dondurulmasının aradan qaldırılmasına icazə verməsi ehtimalı daha yüksəkdir.

Bu, xoşməramlılıq jesti kimi təqdim edilə bilər: deyirlər ki, Amerika İranı iqtisadi cəhətdən boğmağa çalışmır, əksinə konstruktiv davranışı mükafatlandırmağa hazırdır. Lakin vəsaitlərin məqsədyönlü şəkildə dondurulmasının aradan qaldırılması ilə tək bir memorandumla aradan qaldırıla bilməyən sanksiyalar arxitekturasının tam qaldırılması arasında fərq var.

Bu məqamda bütün bu məsələdə əsas qıcıqlandırıcı Hörmüz boğazı və ya hətta sanksiyalar deyil, nüvə proqramıdır. Tramp İranın nüvə imkanlarını məhdudlaşdırmaq tələbindən əl çəkməyib. Üstəlik, onun üçün bu, şəxsi siyasi nüfuz məsələsidir: o, müharibəni və təzyiqi İrana Tehranın uğrunda mübarizə apardığı hər şeyi saxlamağa imkan verəcək bir razılaşma ilə bitirə bilməz. Lakin İranın da məğlub tərəf kimi davranmaq niyyəti yoxdur və artıq özünü qalib kimi təqdim edir. Tehran sövdələşmə aparacaq, işləri uzadacaq, sözlər üzərində mübahisə edəcək, zəmanətlər tələb edəcək, dinc nüvə enerjisi hüququnda israr edəcək və ölkə daxilində alçaldıcı kimi qəbul edilə biləcək hər hansı addımı minimuma endirəcək.

Əsas risk də elə buradan qaynaqlanır: nüvə yolu yenidən çıxılmaz vəziyyətə düşərsə, memorandumun bütün arxitekturası dağıla bilər və buna görə də hərbi məntiq tez bir zamanda geri qayıdacaq. İran müqavimət göstərərsə və çox güman ki, belə də olacaqsa, Vaşinqton yenidən məcburiyyətdən danışmağa başlayacaq. Əvvəlcə qaldırılmış sanksiyaları bərpa etməklə, sonra isə zərbələrdən istifadə etməklə. Bu mənada memorandum hərbi variantı aradan qaldırmır, yalnız müvəqqəti olaraq onu ön plandan çıxarır.

İsrail faktoru da nəzərə alınmalıdır. Benyamin Netanyahunun ABŞ-İran yaxınlaşmasını sakitcə müşahidə edəcəyi fikri sadəlövh görünür. İsrail üçün İranın nüvə proqramı mücərrəd danışıqlar mövzusu deyil, milli təhlükəsizlik məsələsidir. İrana nüvə infrastrukturunun əhəmiyyətli bir hissəsini saxlamağa imkan verən hər hansı bir razılaşma İsraildə şiddətli müqavimətə səbəb olacaq. Vaşinqton eskalasiyanı yavaşlatmaq istəsə belə, İsrail siyasi, kəşfiyyat və ya hərbi olsun, öz böhran dinamikasını yaratmağa qadirdir.

Buna görə də, mövcud memorandum münaqişənin sonu deyil, onun inkişafında fasilədir. Onun müddəaları cəlbedici səslənir və həqiqətən ehtiyatlı nikbinlik yarada bilər. Lakin onların tonu etibarın mümkün olmadığı və kompromissin demək olar ki, həmişə yeni bir münaqişə mərhələsindən əvvəl müvəqqəti fasilə kimi qəbul edildiyi bir bölgə üçün çox şirindir.

Sahədə sənəd diplomatiyanın qələbəsi kimi görünür. Əsasən, bütün əsas sualları açıq qoyur: nüvə proqramına kim nəzarət edir, sanksiyaların nə vaxt və necə qaldırılacağı, İranın yenidən qurulması üçün kim pul ödəyəcək, İsrail bundan sonra nə edəcək və ABŞ öz öhdəliklərini nə qədər müddətə yerinə yetirməyə hazırdır.

Trampın ətrafındakı "göyərçinlərin" qələbəsi, onun vitse-prezidenti J.D. Vance ilə müvəqqəti olaraq əlaqələndirilən qələbəsi müvəqqəti ola bilər. İndi onlar memorandumu bir razılaşma yolu ilə güc nümayişi kimi satmalıdırlar: deyirlər ki, Amerika Hörmüz boğazının açılmasını təmin edib, müharibəni dayandırıb və nüvə məsələsi üzərində nəzarəti saxlayıb. Lakin ABŞ-ın Milli Təhlükəsizlik Müşaviri və Dövlət Katibi Marko Rubionun rəhbərlik etdiyi "qırğılar" yoxa çıxmayıb. Onlar İranın hər bir hərəkətini yaxından izləyəcək və hər hansı bir gecikmədən, hər hansı bir qeyri-müəyyənlikdən, BAEA ilə hər hansı bir mübahisədən Tehranın yenidən vaxt qazandığının sübutu kimi istifadə edəcəklər.

Hazırkı memorandumun zəifliyi də elə buradadır. O, çox tez vəd verir, lakin əsas suala cavab vermir: niyə bu dəfə 2015-2018-ci illərdən fərqli olmalıdır? Hələlik cavab yoxdur. Buna görə də İranın qələbəsi və ya ABŞ-ın təslim olması barədə danışmaq hələ tezdir. Əksinə, həm ABŞ, həm də İsrailin artıq gələcək böhranın öz versiyasını hazırladığı kövrək bir razılaşmadan danışırıq. Tehran tanınma və təzyiqin aradan qaldırılmasını təmin etdiyini iddia edəcək. Vaşinqton isə İranı Hörmüz boğazını açmağa və nüvə ambisiyalarını məhdudlaşdırmağa məcbur etdiyini iddia edəcək. İsrail isə öz növbəsində heç bir sənədləşmənin təhlükəni aradan qaldıra bilməyəcəyini iddia edəcək. Növbəti Amerika prezidenti isə başqasının imzasının onu heç nəyə bağlamadığına yenidən qərar verə bilər.

Deməli, memorandum həqiqətən cəlbedici görünür. Lakin Yaxın Şərqdə gözəl mətnlər məhz problemin yalnız müvəqqəti olaraq formasını dəyişdiyi həll olunmuş problem illüziyası yaratdığı üçün təhlükəlidir.

Hazırladı: V.VƏLİLİ