Bənövşəyi dünya hipotezi: Yer planeti bir zamanlar mor rəngdə olubmu?

Kosmosdan baxıldığında parlaq mavi bir daş kimi görünən Yer kürəsi ilk dövrlərində tamamilə fərqli bir rəngdə olmuş ola bilər. Yaşıl bitkilər və mavi okeanların üstünlük təşkil etdiyi bu günkü mənzərədən çox əvvəl, erkən Yerə yumşaq bənövşəyi çalarların hakim olduğu düşünülür.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu maraqlı nəzəriyyə elm aləmində "Bənövşəyi dünya hipotezi" adlanır. Fikir, Merilend Universitetindən molekulyar bioloq professor Şiladitya DasSarma və Kaliforniya Universitetindən astrobioloq doktor Edvard Şvitermanın birgə araşdırmasına əsaslanır. Onların qənaətinə görə, Yer kürəsindəki ilk fotosintetik həyat formaları yaşıl deyil, bənövşəyi rəngdə olub. Əgər bu fərziyyə doğrudursa, o zaman ilkin okeanlar bənövşəyi mikroorqanizmlərlə dolu idi və planetə lavanda rəngində yumşaq bir parlaqlıq verirdi.

Yaşıl işığın sirri: Niyə ən enerjili rəng əks olunur?

Bu gün fotosintez edən canlıların əksəriyyəti – istər Amazon meşələrindəki bitkilər, istər okeanlardakı sianobakteriyalar – yaşıl rənglərini klorofil adlı piqmentdən alır. Klorofil görünən işıq spektrinin demək olar ki, bütün rənglərini udur və enerjiyə çevirir, yalnız yaşıl işığı istisna edir.

Alimləri düşündürən sual budur: günəş spektrindəki ən enerjili dalğa uzunluqlarından biri yaşıl olduğu halda, niyə canlılar məhz bu işığı istifadə etmək əvəzinə onu əks etdirməyə təkamül keçiriblər?

"Bənövşəyi dünya hipotezi” bu sualın cavabını verməyə çalışır. Hipotezə görə, atmosferin hələ oksigenlə zəngin olmadığı erkən dövrlərdə okeanlarda yaşayan mikroorqanizmlər klorofildən fərqli olaraq retinal adlı daha sadə bir piqmentdən istifadə edirdilər.

Retinal, klorofilin əksinə olaraq, yaşıl işığı udur, bənövşəyi işığı isə əks etdirir. Bu piqment bu gün də bəzi mikroblarda, xüsusilə duzlu və az oksigenli mühitlərdə yaşayan Halobakteriyalarda müşahidə olunur. Retinalin kimyəvi cəhətdən daha sadə olması, DasSarma və Şvitermanı onun Yer üzündəki ilk işıq toplayan molekullardan biri ola biləcəyi fikrinə gətirib çıxarıb. Əgər erkən okeanlar bu retinal zəngin mikroorqanizmlərlə dolu idisə, planet kosmosdan baxıldıqda, doğrudan da bənövşəyi rəngdə görünmüş ola bilərdi.

Bənövşəyi dünyadan yaşıl dünyaya keçid

Bəs "bənövşəyi dünya” niyə yoxa çıxdı? Təkamül prosesində canlılar günəş işığından faydalanmağın yeni yollarını tapıblar. Retinal əsaslı mikroorqanizmlər spektrin yaşıl hissəsini ələ keçirdiyindən, digər orqanizmlər sağ qalmaq üçün mavi və qırmızı dalğa uzunluqlarından istifadə etməyə başlayıblar.

Bu mərhələdə klorofil əsaslı fotosintez meydana çıxdı və öz enerjisini fərqli işıq sahələrindən toplayaraq üstünlük qazanıb. Təxminən 2,4 milyard il əvvəl baş vermiş Böyük Oksigenləşmə Hadisəsi zamanı klorofilə sahib sianobakteriyalar planetdə dominant hala gəlib. Onlar yalnız fərqli işıq dalğalarından yararlanmaqla kifayətlənməyiblər, həm də yan məhsul kimi oksigen ifraz edərək Yer atmosferini köklü şəkildə dəyişdirdilər və mürəkkəb həyat formalarının yaranmasına yol açıblar.

Beləliklə, bir vaxtlar bənövşəyi çalarlara bürünmüş Yer, tədricən bu gün tanıdığımız mavi-yaşıl planetə çevrilib.

Kainatda "bənövşəyi planetlər” ola bilərmi?

Retinal əsaslı fotosintez bu gün Yer kürəsində əsas enerji mənbəyi olmasa da, bu hipotez astrobiologiyada yeni düşüncə qapıları açır. Alimlər, başqa yaşanabilir planetlər axtararkən indiyə qədər daha çox klorofil izlərini – yəni yaşıl spektral imzaları – axtarırdılar. Lakin əgər kainatda retinal əsaslı həyat formaları da mövcuddursa, bu planetlər kosmosdan yaşıl deyil, bənövşəyi rəngdə görünə bilər.

Aydın