Bərabər hüquqlar, bərabər məsuliyyətlər!

Gender üzrə 2026-2028-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planının əhəmiyyəti

Müasir dünyada cəmiyyətin inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biri gender münasibətləri, ailə institutu və demoqrafik proseslər arasındakı qarşılıqlı əlaqədir. Bu 3 anlayış təkcə sosial həyatın ayrılmaz hissəsi deyil, həm də dövlət siyasətinin, iqtisadi inkişafın və mədəni transformasiyanın əsas göstəricilərindəndir.

Gender anlayışı artıq yalnız qadın və kişi rollarının bölgüsü kimi qəbul edilmir. Bu gün gender bərabərliyi fərdlərin sosial, iqtisadi və siyasi həyatda bərabər iştirakını təmin edən əsas prinsip kimi ön plana çıxır. Qadınların təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi, əmək bazarına aktiv şəkildə qoşulması və qərarvermə proseslərində iştirakı ailə modelinə də təsirsiz ötüşmür. Ənənəvi ailə strukturu tədricən dəyişir, valideynlik məsuliyyəti daha balanslı şəkildə bölüşdürülür.

Ailə isə cəmiyyətin ən kiçik, lakin ən təsirli sosial institutudur. Güclü ailə modeli sosial sabitliyin və mənəvi dəyərlərin qorunmasının əsas təminatçısıdır. Lakin urbanizasiya, miqrasiya, iqtisadi çətinliklər və dəyişən gender rolları ailə münasibətlərində yeni çağırışlar yaradır. Boşanmaların artması və uşaqların sayının azalması bir çox ölkələrdə demoqrafik balansı təhlükə altına alır.

Demoqrafiya bu proseslərin nəticəsini rəqəmlərlə ifadə edən güzgüdür. Doğum səviyyəsinin azalması və əhalinin yaşlanması gələcəkdə əmək bazarında çatışmazlıq, sosial təminat sisteminə yük və iqtisadi durğunluq riskləri yarada bilər. Bu baxımdan ailə siyasəti ilə gender bərabərliyi bir-birinə zidd deyil, əksinə, bir-birini tamamlamalıdır. Qadınların karyera qurmaqla yanaşı ana olmaq imkanlarının dəstəklənməsi, kişilərin ailə həyatında daha aktiv rol alması sağlam demoqrafik inkişaf üçün əsas şərtdir.

Nəticə etibarilə, gender, ailə və demoqrafiya ayrı-ayrı mövzular deyil, cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran vahid sistemdir. Bu sahələrdə balanslı və inklüziv yanaşma həm sosial ədaləti, həm də davamlı inkişafı təmin edə bilər. Cəmiyyətin tərəqqisi isə məhz bu tarazlığın nə dərəcədə düzgün qurulmasından asılıdır.

Gender bərabərliyi üzrə Milli Fəaliyyət Planı

Bu yaxınlarda “Azərbaycan Respublikasında gender (kişi və qadınların) bərabərliyi üzrə 2026 - 2028-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı” təsdiq edilib. Prezident İlham Əliyev bununla bağlı sərəncam imzalayıb.

Sərəncama əsasən, Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi:

Milli Fəaliyyət Planında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsini əlaqələndirməli;

Milli Fəaliyyət Planının icrası barədə ildə bir dəfə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məlumat verməlidir.

Milli Fəaliyyət Planında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin icrasının monitorinqini və qiymətləndirilməsini Azərbaycan Respublikası Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sifarişi əsasında İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinə həyata keçirmək tapşırılıb.

Nazirlər Kabineti bu sərəncamdan irəli gələn məsələləri həll etməlidir.

Gender əsaslı zorakılığa dair sorğu aparılacaq

Gender (kişi və qadınların) bərabərliyi üzrə 2026 - 2028-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”nda əksini tapan digər məsələ ölkəmizdə gender əsaslı zorakılığa dair sorğunun aparılmasıdır.

Qadınların sosial-iqtisadi ehtiyaclarına dair tədqiqat aparılacaq

Eyni zamanda yeni Milli Fəaliyyət planına əsasən, azad edilmiş ərazilərə köçürüləcək qadınların sosial-iqtisadi ehtiyaclarına dair keyfiyyət və kəmiyyət əsaslı tədqiqat aparılacaq.

Fəaliyyət Planına əsasən, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsi Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi ilə birlikdə 2026 - 2028-ci illər işğaldan azad edilmiş ərazilərə köçürüləcək qadınların rəqəmsal bilik və bacarıqlarının artırılmasını təmin etməlidir.

Gender bərabərliyi ilə bağlı seçmə fənlər...

Bundan başqa, Milli Fəaliyyət planında qeyd olunub ki, ali təhsilin bakalavriat və magistratura səviyyələrində müvafiq ixtisasların təhsil proqramlarına gender bərabərliyinin tədrisi ilə bağlı seçmə fənlər və ya mövzular daxil edilə bilər.

Fəaliyyət planına görə, əsas icraçı orqan Elm və Təhsil Nazirliyi müəyyənləşib.

İcraçı orqana təhsil proqramlarına gender bərabərliyinin tədrisi ilə bağlı daxil edilmiş seçmə fənlərə aid tədris proqramlarının və dərsliklərin hazırlanması, təhsil proqramlarına gender bərabərliyinin tədrisi ilə bağlı seçmə fənlər üzrə aparılan tədrisin müntəzəm olaraq monitorinqi və qiymətləndirməsi tapşırılıb.

Həssas qruplardan olan qadınlar üçün...

Milli Fəaliyyət planında qeyd olunub ki, həssas qruplardan olan qadınlar üçün iqlim dəyişmələri nəticəsində yaranan risklərin aradan qaldırılması istiqamətində tədbirlər görüləcək.

Həmin qadınlar üçün iqlim dəyişmələri nəticəsində yaranan riskləri nəzərdə tutan iqlim dəyişmələri üzrə adaptasiya planları və proqramları hazırlanacaq.

Üç ili əhatə edəcək işin icraçı qurumu Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi müəyyən edilib.

Şəffaflığın artması üçün mühüm sənəd

Qeyd edək ki, yeni Milli Fəaliyyət planı təkcə normativ çərçivə deyil, həm də cəmiyyətin bütün sahələrində bərabər imkanların təmininə yönəlmiş strateji yol xəritəsidir.

Planın əhəmiyyətini artıran əsas məqam onun sistemli və ölçülə bilən məqsədlər üzərində qurulmasıdır. Burada gender əsaslı ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, qadınların iqtisadi fəallığının artırılması, rəhbər vəzifələrdə təmsilçiliyinin gücləndirilməsi, kişi və qadınlar üçün bərabər əməkhaqqı imkanlarının təşviqi kimi prioritetlər ön plana çəkilir. Eyni zamanda, kişilərin də ailə və sosial məsuliyyətlərdə daha fəal iştirakı təşviq olunur ki, bu da gender bərabərliyinin qarşılıqlı və balanslı modelini formalaşdırır.

Milli Fəaliyyət Planı cəmiyyətin dayanıqlı inkişafı baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Araşdırmalar göstərir ki, gender bərabərliyinin yüksək olduğu ölkələrdə iqtisadi artım daha sabit, sosial institutlar isə daha möhkəm olur. Qadınların təhsil və məşğulluq imkanlarının genişlənməsi insan kapitalının keyfiyyətini yüksəldir, innovasiya potensialını artırır və yoxsulluq risklərini azaldır. Bu baxımdan, plan iqtisadi inkişafla sosial ədalət arasında sağlam tarazlıq yaradır.

Sənədin mühüm cəhətlərindən biri də institusional məsuliyyətin və monitorinq mexanizmlərinin nəzərdə tutulmasıdır. Müxtəlif dövlət qurumları, yerli icra strukturları və vətəndaş cəmiyyəti institutları üçün konkret vəzifələrin müəyyənləşdirilməsi planın icrasını formallıqdan çıxararaq real nəticələrə yönəldir. Bu, həm də ictimai nəzarətin güclənməsinə, şəffaflığın artmasına şərait yaradır.

Məqalə “Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi”nin maliyyə dəstəyi ilə “Gender, ailə və demoqrafiya məsələlərinin işıqlandırılması” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.

Yeganə BAYRAMOVA