Beynəlxalq nizama vasitəçilik dəstəyi

Türkiyə qlobal təhlükəsizliyin mötəbər təminatçısı rolunu möhkəmləndirir

İstanbulda keçirilən Parlamentlərarası İttifaqın 152-ci Assambleyası artıq başa çatıb. Tədbir çərçivəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan qlobal təhlükəsizlik, Yaxın Şərqdə, eyni zamanda, Suriya coğrafiyasında davam edən böhranların siyasi həlli, eləcə də Cənubi Qafqazda və bütövlükdə dünyada sülh konsepsiyaları ətrafında ciddi mülahizələr irəli sürdü. Çıxışın başlıca hədəfi müasir dünya nizamının tamamilə yenidən formalaşdırılması zərurətinin çatdırılması, dövlətlərin qarşılıqlı hörmətə, beynəlxalq normalara əsaslanan münasibətlər sisteminə qayıtması ehtiyacının ifadə edilməsi idi. Rəcəb Tayyib Ərdoğanın strateji baxışları bütün qlobal rəhbərlik üçün olduqca aydın xəbərdarlıq siqnalı xarakteri daşıyaraq, diplomatiyanın gücünün nümayişi idi.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan müraciətində bildirdi ki, Türkiyənin regional münaqişələrin tənzimlənməsində tətbiq etdiyi vasitəçilik mexanizmləri, həmçinin diplomatik paritet prinsipləri bütün dünya üçün nümunə təşkil etməlidir. Yaxın Şərq regionunda hazırda müşahidə olunan sistemli xaos, müstəqil dövlətlərin suverenliyinə yönəlmiş qəsdlər, beynəlxalq hüququn ən primitiv normalarının belə kobudcasına tapdalanması mütləq şəkildə əsaslı diplomatik reaksiyalar tələb edir. Türkiyə lideri qeyd etdi ki, əbədi sülh prosesi tam real praktik addımlarla mütəmadi dəstəklənməlidir. Bölgədə baş verən dağıntıların fonunda tarixi ədalətin bərpası üçün qeyd edilən coğrafiyada silahlı fəaliyyətlər dərhal dayandırılmalıdır.

Qlobal təhlükəsizlik arxitekturası məsələlərinə dərindən toxunan Türkiyə rəhbəri hegemon güclərin amansız geosiyasi təsir dairələrini genişləndirmək məqsədilə yaratdıqları eskalasiya ocaqlarının ümumbəşəri sabitliyə təhdid formalaşdırdığını açıq mətnlə diqqətə çatdırdı. Qlobal miqyasda siyasi coğrafiyada ardıcıl cərəyan edən silahlı qarşıdurmalar ancaq çoxtərəfli beynəlxalq diplomatiya, ortaq bərabərhüquqlu təhlükəsizlik paradiqması vasitəsilə yekun həllini tapa bilər. Mövcud proseslər çərçivəsində rəsmi Ankara müstəqil xarici siyasət kursu yürüdərək, Qərb və Şərq arasında qırılmaz strateji körpü rolunu sürətlə möhkəmləndirir, eyni vaxtda qlobal səviyyəli mürəkkəb geosiyasi düyünlərin açılmasında yüksək fəallıqla iştirak edir.

Assambleyada aparılan müzakirələrin digər mühüm nöqtəsi Cənubi Qafqazda daimi sülh arxitekturasının yaradılması mövzusu idi. Türkiyə dövlətinin başçısı bəyan etdi ki, Cənubi Qafqaz regionunda dayanıqlı sülhün və etibarlı, daimi sabitliyin bərqərar olması geniş anlamda dünya təhlükəsizlik sisteminin xüsusi elementidir. Uyğun məqamda vacib detal kimi vurğulamaq lazımdır ki, məhz həmin regionda illərlə tapdalanan tarixi ədalətin və hüquqi dövlət suverenliyinin mütləq şəkildə təmin olunmasında Azərbaycanın böyük hərbi-siyasi iradəsi həlledici rol oynayıb. Rəsmi Bakı zəfər yürüşü ilə ərazi bütövlüyünü tam şəkildə bərpa etdikdən dərhal sonra bütün regionda baş qaldıran mənfi revanşizm meyillərinin qarşısını inamla alaraq, qonşu qüvvələrlə konstruktiv sülh müqaviləsi üzərində işləyən vacib danışıqlar prosesinə təqdirəlayiq töhfə verdi. Azərbaycanın uğurla tətbiq etdiyi uzaqgörən postmünaqişə strategiyası sübut edir ki, əldə olunan hərbi nailiyyətlər mütləq surətdə məhz diplomatik masada ustalıqla möhkəmləndirilməli, uzunmüddətli dinamik inkişafa istiqamətlənmiş əlaqələr hərtərəfli qurulmalıdır.

Qeyd edilən beynəlxalq tədbirin dərhal ardınca dünya mətbuatının diqqət mərkəzinə çevrilən mühüm xəbər, məhz Türkiyə dövlətinin malik olduğu unikal və əvəzedilməz diplomatik mövqeyini təsdiqləyən şəkildə gündəmə gəldi. Rəsmi Kiyev Ankaraya Ukrayna və Rusiya arasında vasitəçi olmağı israrla və açıq formada təklif edib. Ukrayna Xarici İşlər Nazirliyi qısa zaman kəsiyində rəsmi olaraq Türkiyənin iştirakı, eyni zamanda, yüksək himayəsi altında Kiyev–Moskva görüşünü təşkil etmək məsələsinə mətbuat önündə aydınlıq gətirib. Kəskin toqquşmaların ən gərgin dövründə, vəziyyətin daha da pisləşdiyi məqamlarda belə suveren dövlətlər yeganə çıxış yolunu məhz ədalətli diplomatik balans vasitəsilə axtarırlar. Ukrayna hökuməti Türkiyənin tərəfsiz, obyektiv platforma təmin edə biləcəyinə inamını rəsmi xarici siyasət sənədlərində cəsarətlə nümayiş etdirdi.

Təşkil edilən brifinqdə Ukraynanın xarici işlər naziri fəal strateji siyasi diskussiyaların ardınca çox vacib fikirlər səsləndirdi. Nazir ictimaiyyət qarşısında rəsmən dedi ki, Ukrayna Türkiyəyə Zelenski ilə Putin arasında görüş təşkil etmək təklifi ilə müraciət edib. Çıxışın mətni rəsmən belədir: “Biz rəsmi Ankaradan prezidentlər Zelenski və Putin arasında Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Donald Trampın mümkün iştirakı ilə görüş təşkil etməyi nəzərdən keçirməsini xahiş etdik”. Düzgün siyasi leksikonla yanaşdıqda, rəsmi Kiyev proseslərə birbaşa təsir imkanına malik olan güc mərkəzlərindən konkret təhlükəsizlik təminatı tələb edir.

Tarix sübut edir ki, böyük fəlakətli toqquşmalar tərəflərin yorulmasından əlavə, qüdrətli nizamlayıcıların səmərəli diktəsi altında sülh sənədlərinə imza atılması ilə başa çatır. Keçmiş dönəmlərdə Qərbin təhlükəsizlik mərkəzləri olan bəlli şəhərlər hazırda həmin xilasedici missiyanı qürurla Ankaraya təhvil veriblər. Çünki müasir sivilizasiyanın, texnoloji dövrün sərt çağırışları aylar çəkən nəticəsiz, cansıxıcı danışıqlar xronikasını yox, qətiyyətli, sırf nəticəyönümlü cəld diplomatik qərarları zəruri hesab edir. Ukraynanın xarici siyasət idarəsinin irəli sürdüyü format rasional hesablama, məntiqi qüsursuz proqnozlar üzərində qurulub. Türkiyənin obyektiv vasitəçilik xətti isə heç kəsdə hər hansı asimmetrik tərəfdaşlıq şübhəsi yaratmır.

İstanbul şəhərində təşkil edilən mötəbər assambleya qlobal təhlükəsizlik nizamının yenidən qurulması zərurətini real faktlarla sübuta yetirdi. Təqdim edilən siyasi məruzələr, eyni zamanda, irəli sürülən çoxtərəfli format təklifləri beynəlxalq hüquq institutlarının mövcud tənzimləmə mexanizmlərinin effektivliyini kifayət qədər itirdiyini aşkar şəkildə göstərir. Ukrayna hökuməti tərəfindən Türkiyə dövlətinə rəsmən ünvanlanan dördtərəfli sammit təşəbbüsü mövcud hərbi-siyasi münaqişələrin dayandırılması üçün daha çevik, həmçinin təsirli diplomatiya modelinə kəskin ehtiyac yarandığını təsdiqləyir.

Qlobal təhlükəsizlik sistemində formalaşan indiki boşluqlar ancaq həlledici iştirakçı qüvvələrin rasional gedişləri, eləcə də ortaq güzəşt qərarları çərçivəsində aradan qaldırıla bilər. Baş verən hadisələr beynəlxalq münasibətlər sisteminin yaxın gələcəkdə daha ədalətli və gücləndirilmiş hüquqi nəzarətə əsaslanan yeni mərhələyə keçəcəyini göstərir. Bəşəriyyətin gələcək təhlükəsizliyi əsas geostrateji hesablamalar və qabaqlayıcı, böhranların qarşısını alan diplomatik yanaşmaların tətbiqi ilə uzunmüddətli ola bilər.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ