Bir əsrlik elmi miras

Bayramova Xatirə

Azərbaycan dili və Ədəbiyyat müəllimliyi ixtisası,

3-cü kurs tələbəsi

[email protected]

Vətən nə Türkiyədir Türklərə, nə Türküstan,

Vətən, böyük və müəbbət bir ölkədir: TURAN!

Ziya Gökalp

Bu məqalədə 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın türk dünyasının dil, əlifba və mədəni inkişafı baxımından əhəmiyyəti araşdırılmışdır. Qurultay türk xalqlarının dil siyasəti, yazı sistemi, orfoqrafiya və terminologiya məsələlərinin elmi müzakirə olunduğu mühüm platforma kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatda göstərilir ki, əlifba məsələsi yalnız texniki problem deyil, həm də milli kimliyin qorunması, mədəni irsin davamlılığı və türk xalqları arasında elmi-mədəni əlaqələrin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Qurultayda ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçid məsələsi geniş müzakirə edilmiş, nəticədə 34 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifbanın qəbul olunması qərara alınmışdır. Bununla yanaşı, Lev Şerba, Bəkir Çobanzadə və Hənəfi Zeynallı kimi alimlərin orfoqrafiya prinsipləri, terminologiyanın sistemləşdirilməsi və türk dillərinin qohumluğu haqqında irəli sürdükləri elmi fikirlər də təhlil edilmişdir. Məqalədə həmçinin 1930-cu illərin repressiya siyasətinin türkoloji elmin inkişafına və yazı sistemində baş verən dəyişikliklərə təsiri göstərilmişdir. Müasir dövrdə isə ortaq türk əlifbasının yaradılması istiqamətində atılan addımlar, xüsusilə 2024-cü ildə 34 hərfdən ibarət vahid əlifbanın razılaşdırılması, qurultayın elmi irsinin davamı kimi qiymətləndirilir.

Keywords: First Turkological Congress, alphabet reform, Latin script, Turkic languages, terminology, common Turkic alphabet.

Abstract

This article examines the significance of the First Turkological Congress held in Baku in 1926 in terms of the linguistic, cultural, and intellectual development of the Turkic world. The congress is evaluated as an important scientific platform where key issues such as language policy, writing systems, orthography, and terminology of the Turkic peoples were widely discussed. The study highlights that the alphabet question was not merely a technical matter but was closely connected with the preservation of national identity, the continuity of cultural heritage, and the strengthening of scientific and cultural relations among Turkic nations. During the congress, the transition from the Arabic script to the Latin-based alphabet was thoroughly debated, and as a result, a Latin alphabet consisting of 34 letters was adopted. The article also analyzes the scholarly contributions of prominent linguists such as Lev Shcherba, Bekir Chobanzade, and Hanafi Zeynalli, particularly their views on orthographic principles, the systematization of terminology, and the historical kinship of Turkic languages. In addition, the paper discusses the impact of the political repression of the 1930s on the development of Turkology and the changes in writing systems. In the modern period, initiatives toward the creation of a common Turkic alphabet-especially the agreement on a unified 34-letter alphabet in 2024-are considered as a continuation of the intellectual legacy of the congress.

Giriş.

Tarixin müəyyən anları var ki, onlar təkcə bir dövrü deyil, bütöv bir düşüncə sistemini dəyişir. Türk dünyası üçün belə dönüş nöqtələrindən biri 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultaydır. Bu hadisə yalnız elmi müzakirə mühiti yaratmadı; eyni zamanda dil, kimlik və mədəni istiqamət məsələlərinə yeni baxış formalaşdırdı.

Dil hər bir xalqın ən güclü varlıq göstəricisidir. O, milli yaddaşı qoruyan, düşüncə tərzini formalaşdıran əsas amildir. Türk xalqları üçün də dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, onları digər xalqlardan fərqləndirən başlıca mənəvi dayaqlardan biridir. Məhz bu səbəbdən Türkoloji Qurultay dil məsələsini qorumaq və inkişaf etdirmək məqsədilə keçirilən mühüm tarixi hadisə kimi çıxış edir.

Qurultayın ən böyük uğurlarından biri latın qrafikalı, 34 hərfdən ibarət əlifbanın qəbul edilməsi idi. Bu qərar türk xalqları arasında ortaq ünsiyyətin formalaşmasına və dil birliyinin möhkəmlənməsinə yönəlmiş mühüm addım oldu. Bununla belə, siyasi şərait bu prosesin davamlı inkişafına tam imkan vermədi və sonrakı dövrlərdə müəyyən təzyiqlər müşahidə olundu.

1926-cı ildə keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının yazı sistemində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Qurultayda latın qrafikalı əlifbanın qəbul edilməsi dil tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu qərar yalnız texniki dəyişiklik deyil, milli düşüncə və mədəni istiqamətin yenilənməsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Ərəb qrafikası uzun müddət türk xalqlarının yazılı mədəniyyətinin əsasını təşkil etmiş, zəngin ədəbi və elmi irsin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Buna görə də yeni əlifbaya keçid mürəkkəb və çoxşaxəli yanaşma tələb edirdi. Lakin latın qrafikasının qəbulu savadlanmanın genişlənməsi, elmi və mədəni əlaqələrin güclənməsi baxımından yeni imkanlar açdı.

Beləliklə, bu qərar yalnız yazı sisteminin dəyişməsi ilə məhdudlaşmadı. O, türk xalqlarının dil siyasətində, mədəni istiqamətində və milli kimlik anlayışında mühüm dönüş yaratdı.

Lakin həmin dövrün siyasi reallıqları bu ideyaların taleyinə ciddi təsir göstərdi. 1930-cu illərin repressiya siyasəti türkoloji elmin bir çox görkəmli nümayəndəsinin həyatına son qoydu və milli düşüncənin sərbəst inkişafına ağır zərbə vurdu. Əlifba məsələsində baş verən dəyişikliklər də bu siyasi proseslərin təsirindən kənarda qalmadı. 1929-cu ildə qəbul edilən latın qrafikası qısa müddət sonra, 1939-cu ildə kiril qrafikası ilə əvəz edildi. Bu dəyişiklik yalnız yazı sisteminin yenilənməsi deyil, həm də türk xalqlarının mədəni və intellektual əlaqələrinin zəiflədilməsi ilə əlaqələndirilir.

Türkologiya öz genişmiqyaslı səfərinə Bakıdan başladı. Bu isə təsadüf deyildi. Görkəmli türkoloq Bəkir Çobanzadə Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin türkologiya seksiyasının 20 oktyabr 1925-ci il iclasında etdiyi məruzədə bunu belə ifadə edirdi:

“Gənc Azərbaycan, qoca Şərqin intəhasız qaranlıqları içərisində başqaları üçün mədəni nümunə ölkəsi olmağı qəti qərara almışdır. Bu respublikanın elm və texnika sahəsindəki nailiyyətləri nəzərə alınaraq Qurultayın keçirilməsi üçün Bakının seçilməsi heç kəsdə etiraz doğurmadı.” (Babayev, 2016, s. 42)

Bu tarixi kontekstdən çıxış edərək, Birinci Türkoloji Qurultayda ən önəmli məsələ - əlifba və yazı sisteminin gələcək istiqaməti , elmi müzakirələrin mərkəzində dayanmışdır. Qurultay iştirakçıları uzun əsrlər ərəb qrafikası ilə qorunmuş yazılı irsi və milli kimliyi nəzərə alaraq, latın qrafikasına keçidin imkanlarını və çətinliklərini qiymətləndirmişdilər.

Yüz illik Birinci Türkoloji Qurultay türk dünyasının elmi irsində dərin iz qoymuşdur. Qurultayın ən böyük nailiyyətlərindən biri latın qrafikalı, 34 hərfdən ibarət yeni əlifbanın qəbul edilməsi olmuşdur. Bu qərar yalnız texniki dəyişiklik deyildi; türk dünyasının milli kimliyinin qorunması, mədəni irsin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından tarixi əhəmiyyət kəsb edirdi.

Azərbaycanın yazı sistemi də bu tarixi inkişafın ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Qədim dövrlərdə bölgədə Qafqaz Albanı əlifbası mövcud idi, ərəb fəthlərindən sonra isə ərəb qrafikası üstünlük qazandı. XX əsrdə isə yazı sistemi bir neçə mərhələli dəyişikliklərdən keçdi: 1929-cu ildə latın qrafikasına, 1939-cu ildən kiril qrafikasına, müstəqillik bərpa olunduqdan sonra isə yenidən latın qrafikasına keçid həyata keçirildi. Bu dəyişikliklər türk xalqlarının yazı ənənəsinin dinamik inkişafını və ictimai-siyasi şəraitə uyğunlaşma xüsusiyyətini göstərir.

Əlifba məsələsi Qurultaydan əvvəl də elmi diskussiyaların mövzusuna çevrilmişdi. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərinə uyğun əlifba hazırlamaq və tədris prosesini səmərəli etmək uzun müddət nəzəri zəmində müzakirə olunmuşdur. Bakıda keçirilən Qurultayda əlifba məsələsinin gündəliyə daxil edilməsi də məhz bu elmi axtarışların ardıcıl davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Qurultay beş iclas davam edən müzakirələr nəticəsində səs çoxluğu ilə latın qrafikalı, 34 hərfdən ibarət yeni əlifbaya keçidi qərara almışdır. Bu qərar yalnız texniki dəyişiklik deyildi; türk dünyasının milli kimliyinin qorunması, mədəni irsin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından tarixi əhəmiyyət kəsb edirdi.

Qurultay iştirakçıları yalnız yazı sistemini dəyişməyi deyil, milli kimliyin qorunması, dilin fonetik zənginliyinin saxlanması və elmi terminologiyanın harmoniyasını da müzakirə etmişdilər. Bu müzakirələr latın qrafikasına keçidin elmi əsaslarını qoymuş və türkoloji elminin inkişafına istiqamət vermişdir.

Qurultayın mənəvi havası da diqqətəlayiq idi; azad düşüncəyə malik alimlər milli kimlikdən və türk birliyindən çəkinmədən danışırdılar. Lakin 1937-ci ilin repressiyaları və 1939-cu ildə kiril qrafikasına keçid bu ümidləri sarsıtmış, dil və yazı sisteminə ciddi təsir göstərmişdir. Bu tarixi mərhələdə əlifba məsələsi sadəcə texniki problem deyil, həm də türk dünyasının mədəni və elmi birliyinin qorunması ilə bağlı idi.

Nəticə etibarilə, yüz illik elmi axtarışların müasir davamı 2024-cü il sentyabrın 9-da Bakı şəhərində keçirilmiş Türk Dünyasının Ortaq Əlifba Komissiyasının üçüncü iclasında reallaşmışdır: türk dövlətlərinin vahid əlifbasının 34 hərfdən ibarət olması razılaşdırılmışdır. Bu hadisə, yüz illik elmi səylərin və mədəni davamlılığın konkret nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər və türkoloji elminin bugünkü uğuruna əsas yaratmışdır.

Metodlar

Bu tədqiqatda Birinci Türkoloji Qurultayın tarixi, əlifba və terminologiya məsələləri tarixi-təhlil, sənəd araşdırması və müqayisəli analiz metodları ilə öyrənilmişdir. Tarixi-təhlil metodu qurultay protokolları, məruzələr və dövrün elmi mühitini qiymətləndirməyə imkan vermişdir. Sənəd araşdırması üsulu ilə arxiv materialları, qəzet məqalələri və elmi nəşrlər toplanmış və təhlil edilmişdir. Müqayisəli analiz isə yazı sistemlərinin (Qafqaz Albanı, ərəb, latın və kiril qrafikaları) mərhələlərini müqayisə edərək, türk xalqları arasında ortaq əlifba və terminologiyanın inkişafını göstərmişdir.

Nəticə

Birinci Türkoloji Qurultayda aparılan müzakirələr göstərdi ki, dil, əlifba və terminologiya məsələləri təkcə texniki problemlər deyil, həm də türk dünyasının milli kimliyi, mədəni irsi və elmi inkişafı ilə sıx bağlıdır. Latın qrafikalı 34 hərfdən ibarət əlifbanın qəbul edilməsi bu irsin qorunması və modernləşdirilməsi baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyır. Lakin 1930-cu illərin repressiya siyasəti və 1939-cu ildə kiril qrafikasına keçid bu prosesin inkişafına ciddi maneələr yaratdı, türk xalqlarının mədəni və intellektual əlaqələrini zəiflətdi.

Bu gün yüz illik elmi axtarışların və müasir təşəbbüslərin nəticəsi olaraq ortaq türk əlifbası reallığa çevrilmişdir. 2024-cü ildə vahid 34 hərfdən ibarət əlifbanın razılaşdırılması göstərir ki, uzunmüddətli elmi və mədəni əməkdaşlıq uğurla nəticələnmişdir. Bugün türk dövlətləri arasında birlik ön plandadır və gələcək nəsillər bu elmi və mənəvi irsi qorumağı bacarmalıdır.

Ədəbiyyat siyahısı:

1. Babayev, A. (2016). Birinci Türkoloji Qurultay və Azərbaycanda türkologiya. Bakı: Elm. 336 s.

2. Cəmilə, Q. (2005). I Türkoloji Qurultayda dil məsələləri. Bakı: Azərnəşr. 144 s.

3. Məmmədli, N. (2026?). “Birinci Türkoloji Qurultay məxfi sənədlərdə”. Xalq qəzeti. 972436(meqale). PDF: https://share.google/hX7PaltgikUftPr6S⁠

4. Birinci Türkoloji Qurultay: şahidlər və şəhidlər. (2019). Bakı: Gənclik nəşriyyatı.

5. Birinci Türkoloji Qurultayın 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfransın tezisləri. (2006). Bakı: Təhsib. 152 s.

6. Xəlilov, B. (2016). Türkologiyanın tarixi: XX əsrin 20-30-cu illəri. Bakı: Papirus NP. 236 s.

ətən nə Türkiyədir Türklərə, nə Türküstan,

Vətən, böyük və müəbbət bir ölkədir: TURAN!

Ziya Gökalp

Bu məqalədə 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın türk dünyasının dil, əlifba və mədəni inkişafı baxımından əhəmiyyəti araşdırılmışdır. Qurultay türk xalqlarının dil siyasəti, yazı sistemi, orfoqrafiya və terminologiya məsələlərinin elmi müzakirə olunduğu mühüm platforma kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatda göstərilir ki, əlifba məsələsi yalnız texniki problem deyil, həm də milli kimliyin qorunması, mədəni irsin davamlılığı və türk xalqları arasında elmi-mədəni əlaqələrin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Qurultayda ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçid məsələsi geniş müzakirə edilmiş, nəticədə 34 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifbanın qəbul olunması qərara alınmışdır. Bununla yanaşı, Lev Şerba, Bəkir Çobanzadə və Hənəfi Zeynallı kimi alimlərin orfoqrafiya prinsipləri, terminologiyanın sistemləşdirilməsi və türk dillərinin qohumluğu haqqında irəli sürdükləri elmi fikirlər də təhlil edilmişdir. Məqalədə həmçinin 1930-cu illərin repressiya siyasətinin türkoloji elmin inkişafına və yazı sistemində baş verən dəyişikliklərə təsiri göstərilmişdir. Müasir dövrdə isə ortaq türk əlifbasının yaradılması istiqamətində atılan addımlar, xüsusilə 2024-cü ildə 34 hərfdən ibarət vahid əlifbanın razılaşdırılması, qurultayın elmi irsinin davamı kimi qiymətləndirilir.

Keywords: First Turkological Congress, alphabet reform, Latin script, Turkic languages, terminology, common Turkic alphabet.

Abstract

This article examines the significance of the First Turkological Congress held in Baku in 1926 in terms of the linguistic, cultural, and intellectual development of the Turkic world. The congress is evaluated as an important scientific platform where key issues such as language policy, writing systems, orthography, and terminology of the Turkic peoples were widely discussed. The study highlights that the alphabet question was not merely a technical matter but was closely connected with the preservation of national identity, the continuity of cultural heritage, and the strengthening of scientific and cultural relations among Turkic nations. During the congress, the transition from the Arabic script to the Latin-based alphabet was thorough Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.