Bitcoin investisiyadır yoxsa qumar? ARAŞDIRMA

Kriptovalyuta bazarının ən məşhur adı “Bitcoin” təkcə texnoloji yenilik deyil, sosial və dini müzakirə mövzusudur. Bakıdan İstanbula, Dubaydan Londona qədər eyni sual səslənir: bu, gələcəyin investisiyasıdır, yoxsa müasir dövrün qumar masası?

Lent.az araşdırmasında bu barədə ətraflı məlumat verir.

“Bitcoin” ənənəvi aktivlərdən fərqli olaraq mərkəzi bank tərəfindən idarə olunmur. Qiyməti bazar tələbi ilə formalaşır və məhz bu səbəbdən son dərəcə dəyişkəndir. Beynəlxalq bank hesabatlarında qeyd olunur ki, son onillikdə “Bitcoin”in qiymət dalğalanması qlobal səhm indekslərini bir neçə dəfə üstələyib. Bəzi dövrlərdə 20-30 faiz enişlər bir neçə gün ərzində baş verib.

Beynəlxalq Valyuta Fondu və Maliyyə Sabitliyi Şurasının hazırladığı yol xəritəsində kripto bazarının sürətlə böyüməsi və ənənəvi maliyyə sistemi ilə əlaqələrinin artması risk amili kimi göstərilir. Sənəddə vurğulanır ki, bazar genişləndikcə sistemik risk ehtimalı artır və tənzimləmə boşluqları problemlərə yol aça bilər.

Ekspertlər riskləri belə sıralayır:

Qiymət volatilliyi, platforma və birja iflası riski, hüquqi və tənzimləmə dəyişiklikləri, yüksək kreditlə əməliyyatlar.

Qumar bənzətməsi nə qədər əsaslıdır?

“Bitcoin qumardır” deyənlərin arqumenti əsasən qiymətin proqnozlaşdırılmasının çətinliyi ilə bağlıdır. Qumar isə nəticəsi şansa bağlı olan və bir tərəfin qazancının digər tərəfin itkisi hesabına formalaşdığı mexanizmdir.

“Bitcoin”də alqı-satqı yolu ilə sahiblik əldə olunur. Lakin mütəxəssislər qeyd edir ki, davranış modeli çox şeyi dəyişir. Əgər investor analiz və strategiya yerinə emosiyaya, sürətli qazanc arzusuna və ya borcla riskə girirsə, bu artıq investisiya deyil, qumar davranışına yaxınlaşır. Başqa sözlə, “Bitcoin” özü qumar deyil, lakin ona qumar psixologiyası ilə yanaşmaq mümkündür.

İslam hüququ baxımından mübahisə

İslam dinində faiz, qumar qadağasıdır. Kriptovalyuta məsələsi məhz bu üç anlayış çərçivəsində müzakirə olunur. 2017-ci ildə Misirdə kriptovalyutanın istifadəsi haram hesab edildi. Arqumentlər arasında qeyri-müəyyənlik, sui-istifadə və zərər riski ön plana çəkilmişdi.

Türkiyədə isə Din İşləri Yüksək Qurulunun açıqlamalarında məsələ daha şərtli təqdim edilir. Burada kriptovalyutaların ümumi qəbul, etibar və real mübadilə vasitəsi olub-olmaması, həmçinin zərər ehtimalı əsas meyar kimi göstərilir.

Bəzi müasir islam maliyyə araşdırmalarında isə kriptovalyuta dəyəri olan aktiv kimi qiymətləndirilir və müəyyən şərtlərlə icazəli ola biləcəyi bildirilir. Bu şərtlər arasında şəffaflıq, real sahiblik, faizsiz əməliyyat və haram sahələrlə əlaqənin olmaması göstərilir. Alimlər arasında yekdil mövqe yoxdur. Hökm çox vaxt konkret əməliyyatın formasından və niyyətindən asılıdır.

Araşdırma göstərir ki, “Bitcoin” nə avtomatik şəkildə tam investisiya, nə də tam qumar kimi təsnif edilə bilər. Əsas fərq riskin idarə olunmasında və niyyətdədir.

Borcla və yüksək leverec ilə daxil olmaq riskləri qat-qat artırır. Emosional və plansız alqı-satqı qumar davranışına yaxınlaşır. Uzunmüddətli strategiya və itirilə biləcək məbləğlə hərəkət etmək isə investisiya modelinə daha uyğundur.