Bitki örtüyü şimal şərqə doğru miqrasiya edir: Bu, planet üçün nə deməkdir?

Tədqiqatçılar planetin yaşıl örtüyünü göstərən peyk şəkillərini onilliklər ərzində təhlil etdikdən sonra Yerin bitki örtüyünün tədricən şimal-şərqə doğru hərəkət etdiyi qənaətinə gəliblər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə Earth.com yazıb.

Leypsiq Universitetinin "Proceedings of the National Academy of Sciences" jurnalında dərc olunan araşdırmasında alimlər müəyyən ediblər ki, son onilliklərdə bitkilərin mövsümi artımının qlobal mərkəzi – bütün planet bitki örtüyünün balans nöqtəsi – tədricən dəyişib. Onların fikrincə, bu, canlı səthin ətraf mühitdəki dəyişikliklərə reaksiya verdiyini və onların təsiri altında yenidən qurulduğunu göstərir.

"Yaşıl dalğa" necə hərəkət edir?

Alimlərin sözlərinə görə, hər il planetin bitki örtüyü mövsümi artım dalğası yaradır. Yayda balans nöqtəsi şimala, qışda isə cənuba doğru hərəkət edir. Təxminən iyulun ortalarında bu mərkəz İslandiyanın yaxınlığında yerləşir, fevralın sonu və ya martın əvvəlində isə Qərbi Afrikada, Liberiya sahillərində olur. Bu trayektoriya hər il təkrarlanır, lakin ümumilikdə tədricən dəyişir.

Bu göstərici sayəsində alimlər hətta kiçik qlobal dəyişiklikləri izləyə biliblər ki, lokal səviyyədə bunları görmək çətindir.

Bitki örtüyünün "çəkisini ölçmək”

Müxtəlif illərin məlumatlarını müqayisə etmək üçün tədqiqatçılar bitki örtüyünü şərti olaraq "çəkiylə” ölçən metoddan istifadə ediblər. Daha sıx yarpaqlı ərazilər "ağır” sayılıb və hər müşahidə günü üçün bitki örtüyünün mərkəz kütləsi hesablanıb.

"Əgər Yeri kürə kimi təsəvvür edib sakit suya qoysaq, mərkəz kütlə həmişə aşağı yönələcək”, deyə Leypsiq Universitetinin ekoloji məlumatlar üzrə professoru Miqel Maçeça izah edib.

Bu yanaşma alimlərə müxtəlif mövsümlərdə və onilliklər ərzində bitki örtüyündəki dəyişiklikləri müqayisə etməyə imkan verib.

Gözlənilmədən şərqə hərəkət

Tədqiqatçılar müşahidə ediblər ki, bitki örtüyünün mərkəzi tədricən şərqə doğru hərəkət edir. Onların fikrincə, bunun səbəbi Çin, Hindistan və Rusiya kimi ölkələrdə yaşıl örtüyün artmasıdır. Bu regionlarda sıx bitki örtüyü müəyyən "çəki” yaradır və balans nöqtəsini dəyişdirir.

Karbondioksidin rolu

Bu qlobal dəyişikliklərdən biri atmosferdə karbondioksid səviyyəsinin artması ola bilər. Əlavə CO₂ bitkilərin fotosintezini daha səmərəli etməyə kömək edir, çünki karbon daha az məhdud resurs olur.

Alimlər həmçinin qeyd edirlər ki, uzun vegetasiya dövrləri və kənd təsərrüfatında aktiv torpaq istifadəsi bitki örtüyünün artımına təsir edir. Lakin bu prosesin öz məhdudiyyətləri var – quraqlıqlar, meşə yanğınları, güclü istixana və digər ekstremal hadisələr bitkilərin böyüməsini əngəlləyə və ya onları məhv edə bilər.

Şimal yarımkürəsinin önəmi

Planetin əksər bitki örtüyü şimal yarımkürədə yerləşir, buna görə də bu regiondakı dəyişikliklər qlobal balans üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Araşdırmalar göstərir ki, temperatur yüksəldikcə bitkilərin yaz artımı daha erkən başlayır, payızda isə onlar daha uzun müddət aktiv qalır.

Yeni tədqiqatda alimlər müşahidə ediblər ki, bitki örtüyünün mərkəzi şimal istiqamətinə hərəkət etməyə davam edir, hətta əks istiqamətə hərəkət etməli olduğu dövrlərdə belə.

Dəyişikliklərin sürəti artır

Xüsusilə son onilliklərdə dəyişikliklər sürətlənib. 1983–2021-ci illər ərzində bitki örtüyünün mərkəzi hər il orta hesabla 1,6–2,4 km şimala doğru hərəkət edib. Lakin 2010-cu ildən sonra sürət əhəmiyyətli dərəcədə artıb – bəzi dövrlərdə hərəkət illik 14,5 km-ə çatıb.

Bu o deməkdir ki, təbii sistemlər, kənd təsərrüfatı və ekosistemlər gözlənildiyindən daha sürətli mövsümi dəyişikliklərlə üzləşə bilər.

İqlim modelləri nə göstərir?

Gələcək dəyişiklikləri proqnozlaşdırmaq üçün alimlər eyni metodu iqlim modellərinə tətbiq ediblər. Altı Yer sistemi modeli bitki örtüyünün mərkəzinin şimal və şərq istiqamətində hərəkət meylini təsdiqləyib.

Yüksək istixana qazı emissiyaları ssenariləri isə şərqə doğru daha güclü hərəkət göstərir. Eyni zamanda müxtəlif modellərin nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir, buna görə alimlər davamlı müşahidələrin vacibliyini vurğulayıblar.

Alimlərin fikrincə, gələcək müşahidələr "yaşıl mərkəz”in şimal-şərq istiqamətində hərəkətini davam etdirib-etdirməyəcəyini və ya bu prosesin zamanla yavaşlayacağını anlamağa kömək edəcək.

Aydın