Bizi platformada saxlayan sistem: YouTube un qaranlıq mexanizmi

"YouTube", axtarış mövzusuna müdaxilə edənə qədər həqiqətən inanılmaz idi. Əgər bizə axtardığımızı tapmağa imkan versəydi, internetdəki ən möhtəşəm məlumat arxividir. Təkbaşına bir universitet kimidir. Bir daha heç bir video yüklənməsə belə, bir ömür bizi məşğul edə bilər.

Amma axtarış sistemi insan beyninin işçi yaddaşı kimi belə işləmir; daha çox şüuraltının dərhal əlçatan məlumatları saxladığı bir mexanizm kimi davranır.

Təəssüf ki, bir video axtardığınızda "YouTube" platformadakı bütün videoları axtarmır. Məsələn, öz hesabımda 500 video varsa, öz videomu tapmaq üçün profilimə girib ayrıca orada axtarmalı oluram. Çünki ümumi axtarışda onların çox kiçik bir hissəsi göstərilir.

"YouTube"da axtarış edəndə, əslində platformanın seçdiyi videolar daxilində axtarış aparmış olursunuz. Bu seçim isə əsasən izləmə müddəti (watch time), klik ehtimalı və istifadəçinin əvvəlki davranış siqnalları ilə müəyyən olunur. Bu isə o qədər məhduddur ki, mövcud məzmunun böyük hissəsinə heç vaxt çata bilmirsiniz. Ya birbaşa link əldə etməlisiniz, ya da milyonlarla kanal arasında əl ilə gəzməlisiniz.

Bunun müxtəlif səbəbləri var.

Bütün platformalar bunu kəşf edib: artıq izlədiyin və ya ona bənzər videoları izlədikcə platformada daha çox vaxt keçirirsən. Buna görə istifadəçiləri təkrar istehlaka yönəldirlər - eyni tip məzmunlar yenidən qarşına çıxır və sən baxmağa davam edirsən. Bu modelin mərkəzində "engagement optimization" dayanır: sən platformada nə qədər çox qalsan, sistem üçün bir o qədər dəyərlisən. Yeni şeylər kəşf etmək isə arxa plana keçir.

Reklam gəliri əldə etmək üçün müəyyən auditoriyaları platformada saxlamaq vacibdir. "YouTube" daha çox izləyici cəlb edən və platformada saxlayan kanalları önə çıxarır. Bu da alqoritmin "winner-takes-most" prinsipi ilə işləməsinə gətirib çıxarır - böyük kanallar daha da böyüyür və görünürlük onların ətrafında cəmlənir.

Bundan əlavə, tövsiyə alqoritmi server yükünü optimallaşdırmaq funksiyasını da daşıyır. Tamamilə yeni və müxtəlif məzmunların davamlı şəkildə gətirilməsi daha geniş indeksləmə, keşləmə (caching) və paylanmış server resursları tələb edir. Buna görə sistem tez-tez artıq "yaxşı performans göstərmiş" məzmunları dövr etdirərək həm texniki yükü, həm də qeyri-müəyyənliyi azaldır.

Əslində, bu modelin qurulması qaçılmaz idi və səbəbləri də kifayət qədər aydındır.

Amma əsas problem onun yerli məzmunlara fokuslanmasıdır. Dili dəyişsəniz belə, sistem sizi yenə "lokal hovuz" daxilində saxlayır - çünki alqoritm dil, region və davranış siqnallarını əsas götürərək daha "uyğun" kontenti prioritetləşdirir. Sadəcə müəyyən maraq sahəsi aşkar etdikdə, kiçik bir proqnoz qrupu yaradıb eyni tip məzmunları göstərir - "YouTube"dakı geniş imkanları yox.

Azərbaycan dilində məzmunlar internetin çox kiçik hissəsidir. Bu isə o deməkdir ki, dünyanın ən böyük video platformasında mövcud məzmunun böyük hissəsi bizə faktiki olaraq əlçatmaz qalır. Yəni sən qlobal platformadasan, amma lokal filtr içində qalırsan. Hətta "X" platforması belə yeni şeylər kəşf etmək baxımından daha effektiv görünür.

Heç klik etmədiyim halda belə, hər 3-5 aydan bir məni gülməli videolara və oxşar məzmunlara yönləndirməyə çalışır. Halbuki mən konkret mövzular üzrə məzmun görmək istəyirəm. Sistem isə nəyi izləməli olduğumu bildiyini zənn edir. Fərdi axın hissi yaratsa da, əslində seçimləri əvvəlcədən daraldır.

"YouTube" daxilində tam mənada fərdi və ya orijinal olmaq mümkün deyil. Sadəcə fərqli bir kateqoriyada yerləşə bilərsən, amma o kateqoriyanın belə nəzarəti, filtrasiyası və istiqamətləndirilməsi platformanın öz əlində qalır. Sən seçim etdiyini düşünürsən, amma əslində sənə təqdim olunan variantlar içindən seçirsən.