BMT baş katibi postuna namizəd ətrafında mübahisələr: Lana Nüseybənin namizədliyi müzakirələrə səbəb olub

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının növbəti baş katibinin seçilməsi ərəfəsində Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin irəli sürdüyü namizəd ətrafında beynəlxalq müzakirələr genişlənir. BƏƏ-nin tanınmış diplomatı Lana Nüseybənin bu vəzifəyə namizədliyi Sudandakı münaqişə və Əmirliklərin həmin münaqişədəki rolu ilə bağlı iddialar fonunda insan hüquqları təşkilatlarının və Sudan diasporunun etirazlarına səbəb olub.

“The Guardian” qəzetinin  dərc etdiyi məlumata görə, Sudan diasporunun nümayəndələri və beynəlxalq insan hüquqları müdafiəçiləri Nüseybənin namizədliyini tənqid edirlər. Onların narahatlığı BƏƏ-nin Sudanda hökumət qüvvələrinə qarşı döyüşən Çevik Dəstək Qüvvələrinə (RSF) dəstək göstərməsi barədə iddialarla və namizədin bu ittihamları dəfələrlə rədd etməsi ilə əlaqədardır.

Lana Nüseybə 2024-cü ilədək BƏƏ-nin BMT-dəki daimi nümayəndəsi olub, daha sonra ölkəsinin xarici siyasət sistemində yüksək vəzifələrdə çalışıb. BƏƏ onun namizədliyini oktyabrın 21-də rəsmən irəli sürüb. Nüseybə hazırkı baş katib Antonio Quterreşin səlahiyyət müddəti başa çatdıqdan sonra bu vəzifəni tutmaq istəyən namizədlər sırasına qoşulub. Quterreşin ikinci beşillik mandatı 2026-cı il dekabrın 31-də başa çatır.

Namizədliyə qarşı çıxanların əsas arqumentlərindən biri Sudandakı müharibə ilə bağlıdır. 2023-cü ilin aprelində Sudan ordusu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri arasında başlayan silahlı qarşıdurma ölkəni ağır humanitar böhrana sürükləyib. Münaqişə nəticəsində milyonlarla insan evini tərk etmək məcburiyyətində qalıb, mülki əhali isə zorakılıq, aclıq və təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşib.

BMT-nin müvafiq ekspert və araşdırma qurumları Sudandakı silahlı qrupların törətdiyi ağır pozuntuları sənədləşdirib. Xüsusilə 2025-ci ilin oktyabrında Əl-Fəşir şəhərinə hücum zamanı törədilən cinayətlər beynəlxalq narahatlıq doğurub. BMT həmin hücumların soyqırımı əlamətləri daşıdığını bildirib. BƏƏ-nin RSF-yə silah və digər dəstək göstərməsi barədə iddialar da bu kontekstdə gündəmə gəlib. Əmirliklər isə bu ittihamları rədd edir.

Sudanlı hüquq müdafiəçiləri hesab edirlər ki, BƏƏ-nin yüksək vəzifəli diplomatı olan Nüseybənin baş katib seçilməsi BMT-nin münaqişələrdə tərəfsizliyinə və insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində nüfuzuna dair suallar yarada bilər. “The Guardian”ın məlumatına görə, Sudanlı fəallar Hala əl-Kərib və İbrahim əl-Duma namizədin öz ölkəsinin siyasətindən müstəqil fəaliyyət göstərə biləcəyinə dair şübhələrini ifadə ediblər. İnsan Hüquqları üzrə Müşahidə Təşkilatının (Human Rights Watch) nümayəndələri də Nüseybənin əvvəlki açıqlamalarını tənqid edərək, BMT hesabatlarında yer alan iddiaların rədd edilməsinin qurbanların ədalətə çıxışına mənfi təsir göstərə biləcəyini bildiriblər.

Lana Nüseybə isə tənqidlərə münasibət bildirərkən, baş katib seçiləcəyi təqdirdə Sudandakı müharibə ilə bağlı BMT-nin faktaraşdırıcı missiyalarının fəaliyyətini və keçid dövrü ədalətinin təmin olunması səylərini dəstəkləyəcəyini deyib. O, RSF-nin törətdiyi cinayətləri ağır və qəbuledilməz adlandırıb. Nüseybə, həmçinin BƏƏ hökumətindəki nazir vəzifəsindən namizədliyi ilə əlaqədar müvəqqəti məzuniyyət götürdüyünü və gələcək vəzifənin tələb etdiyi müstəqillik prinsiplərinə hörmətlə yanaşacağını açıqlayıb.

BMT baş katibinin seçilməsi mürəkkəb prosedur əsasında həyata keçirilir. Namizəd əvvəlcə Təhlükəsizlik Şurasında ən azı 15 üzvdən 9-nun dəstəyini qazanmalı, eyni zamanda beş daimi üzvün – ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya və Çinin veto qərarı ilə üzləşməməlidir. Bundan sonra namizədin təyinatı Baş Assambleya tərəfindən təsdiqlənir. Bu səbəbdən namizədin peşəkar təcrübəsi ilə yanaşı, beynəlxalq etimad qazanması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hazırda BMT-də növbəti baş katibin seçilməsi prosesi beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Bu vəzifəyə kimin gətiriləcəyindən asılı olmayaraq, yeni rəhbər müharibələr, humanitar böhranlar, geosiyasi qarşıdurmalar və beynəlxalq hüququn qorunması kimi mürəkkəb məsələlərlə üzləşəcək.

Baş katib postu yalnız diplomatik təmsilçilik və inzibati rəhbərlik vəzifəsi deyil. Bu, dünyanın müxtəlif bölgələrində münaqişələrdən əziyyət çəkən insanların hüquqlarının müdafiəsi, beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi və dövlətlər arasında etimadın qorunması baxımından böyük məsuliyyət tələb edən missiyadır. Buna görə də namizədlərin seçilməsi prosesində onların diplomatik təcrübəsi ilə yanaşı, müstəqilliyə, şəffaflığa və beynəlxalq hüquqa sadiqliyi də diqqətlə qiymətləndirilir.

Nurəngiz Adilqızı
XQ