BRICS in birlik sınağı: İran müharibəsi Qlobal Cənubu parçalayırmı?

Sentyabrın 12-13-də Yeni Dehlidə BRICS-in növbəti sammiti keçiriləcək. Bu sammit təşkilatın tarixində ən ciddi siyasi sınaqlardan biri olacaq.

ABŞ və İsrailin İranla davam edən qarşıdurması artıq yalnız Yaxın Şərqin təhlükəsizlik məsələsi deyil; enerji bazarlarına, beynəlxalq ticarətə və BRICS daxilindəki münasibətlərə təsir göstərən qlobal böhrana çevrilib. İranın təşkilata üzv olması BRICS-i prosesə münasibət bildirməyə məcbur edir. Lakin üzv dövlətlərin maraqlarının fərqli olması vahid və sərt bəyanatın qəbulunu çətinləşdirir.

Əsas ziddiyyət İranla Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin eyni platformada təmsil olunmasıdır. Tehran BRICS-dən ABŞ və İsrailin hərbi-siyasi təzyiqinə qarşı açıq mövqe gözləyir. Körfəz ölkələri isə İranın regional siyasətindən, raket hücumlarından və Hörmüz boğazındakı gərginliyin onların enerji ixracına yaratdığı təhlükədən narahatdır. Buna görə də sammitdə İranla həmrəylik nümayiş etdirmək istəyi Körfəz dövlətlərinin təhlükəsizlik maraqları ilə toqquşur.

Rusiya və Çin İranın beynəlxalq təcridinin qarşısının alınmasında maraqlıdır. Moskva Tehranla hərbi və siyasi əməkdaşlığı Qərbə qarşı mübarizəsinin mühüm elementi hesab edir. Pekin isə İranı enerji təchizatçısı və “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün əsas iştirakçılarından biri kimi qiymətləndirir. Bununla belə, Çin Körfəz ölkələri ilə böyük iqtisadi əlaqələrini və enerji əməkdaşlığını riskə atacaq qədər sərt anti-Qərb mövqeyi tutmaq istəmir.

Sammitə ev sahibliyi edən Hindistan daha mürəkkəb balans qarşısındadır. Yeni Dehli bir tərəfdən İranla nəqliyyat, enerji və Çabahar limanı üzərindən əməkdaşlığı qorumağa çalışır, digər tərəfdən ABŞ ilə strateji tərəfdaşlığını zəiflətmək niyyətində deyil. Hindistanın İsraillə müdafiə və texnologiya əlaqələri də onun seçim imkanlarını məhdudlaşdırır. Buna görə Modi hökuməti qarşıdurmanın tərəflərindən birini açıq şəkildə müdafiə etmək əvəzinə, atəşkəs və diplomatik dialoq çağırışlarına üstünlük verə bilər.

İran böhranı BRICS-in genişlənməsinin təşkilatı gücləndirib-gücləndirmədiyi məsələsini də gündəmə gətirir. Yeni üzvlər blokun iqtisadi və demoqrafik çəkisini artırsa da, daxili ziddiyyətləri də çoxaldıb. BRICS üzvlərini ortaq hərbi-siyasi mövqedən daha çox Qərbin üstünlük təşkil etdiyi beynəlxalq sistemə narazılıq birləşdirir. Lakin Qərbə etiraz vahid xarici siyasət formalaşdırmaq üçün kifayət etmir; xüsusilə üzv ölkələrdən biri digər üzvlərin təhlükəsizliyinə təhdid kimi qəbul edildikdə təşkilatın məhdudiyyətləri üzə çıxır.

Yeni Dehli sammitinin nəticəsi BRICS-in həqiqi siyasi qütbə çevrilib-çevrilə bilməyəcəyini göstərəcək. Təşkilat İran məsələsində yalnız ümumi və ehtiyatlı bəyanatla kifayətlənərsə, onun qlobal böhranlara təsir imkanlarının məhdud olduğu aydınlaşacaq. Əgər atəşkəs, enerji təhlükəsizliyi və diplomatik vasitəçilik üzrə konkret mexanizm təklif edilərsə, BRICS Qlobal Cənubun siyasi platforması kimi mövqeyini gücləndirə bilər. Buna görə İran müharibəsi BRICS-i dərhal parçalamasa da, təşkilatın böyük geosiyasi iddiaları ilə real imkanları arasındakı fərqi açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Alim Nəsirov