Britaniyada yeni dövr: Börnhem vədlərini yerinə yetirə biləcəkmi?

Sosial islahatlar sərt maliyyə reallıqları ilə balanslaşdırılacaqsa, onun hakimiyyətə gəlməsi yeni davamlı dövrün başlanğıcını qoyacaq

Siyasət nadir hallarda boşluğu bağışlayır. Keir Starmerin uzunmüddətli iqtisadi durğunluq və qalmaqallar səbəbindən aşağı düşən reytinqlərindən sonra Böyük Britaniya hakimiyyətində boşluq yaranan kimi, onun yerini uzun müddət uğurlu regional lider kimi qəbul edilən siyasətçi Endi Börnhem doldurdu. Börnhemin Mançester meri vəzifəsindən Vestministerə qayıtması və sonrakı partiya rəhbərliyinin dəyişməsi "Şimal Kralı"nı Birləşmiş Krallığın Baş nazirinə çevirdi. Onun iqtisadi artım, regional balanssızlıqla mübarizə və dövlət qurumlarına etimadı bərpa etmək barədə ilkin açıqlamaları yığılmış ictimai tələbə birbaşa cavab idi.

Hakimiyyətə bu yüksəliş son on ildə Baş nazirlərin daimi dəyişikliyi, “Brexit”in ağır nəticələri, enerji şoku və həyat keyfiyyətindən artan seçici narazılığı ilə üzləşən Britaniya siyasi sistemindəki dərin böhranın nəticəsi idi. Ənənəvi partiyalar arasında populyarlığın azalması və “Reform UK” kimi sağçı populist qüvvələrin aqressiv yüksəlişi fonunda Leyborist Partiyası praqmatizm nüfuzuna malik, əyalətlərdə effektiv dövlət idarəetmə modeli qurmuş bir liderə güvənir.

Siyasi ritorikadan idarəetmə təcrübəsinə keçiddə yeni hökumət son dərəcə sərt maliyyə reallıqları ilə üzləşir. Börnhemin daxili siyasətinin əsas çətinliyi yalnız Londona yönəlmiş iqtisadi modeli pozmaq cəhdi olacaq. İctimai nəqliyyat və su təchizatı da daxil olmaqla bir sıra vacib sahələri dövlət nəzarətinə qaytarmaq üçün elan edilmiş planlar genişmiqyaslı dövlət investisiyaları tələb edir. Lakin yüksək səviyyəli milli borc və büdcə kəsiri ilə istənilən maliyyə naziri sosial vədlərlə maliyyə bazarlarının maliyyə intizamı tələbləri arasında son dərəcə ağrılı bir kompromis tapmalı olacaq.

Daxili iqtisadi yenidənqurma milli birlik problemi ilə sıx bağlıdır. Şotlandiyada müstəqillik, Şimali İrlandiyada dərin bölünmələr və Uelsdən daha böyük muxtariyyət tələbləri ilə bağlı müzakirələr ölkəni yalnız Londondan idarə etməyi qeyri-mümkün edir. Börnhemin vəzifəyə başladığı ilk günlərdə Edinburq və Kardiffə nümayişkaranə səfərləri tonda dəyişiklik - mərkəzləşdirilmiş sərtlikdən mərkəzləşdirilməmiş dialoqa keçid siqnalı verdi. Lakin regionlar Vestministerdən yalnız hörmət nümayiş etdirməyi deyil, həm də vergi və inzibati səlahiyyətləri effektiv şəkildə bölüşdürməyi gözləyirlər.

Xarici siyasət arenasında dialoq istəyi qaçılmaz olaraq davamlılıq prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir. ABŞ ilə xüsusi münasibətlər, Dauninq küçəsi 10 ünvanında kimin yerləşməsindən asılı olmayaraq, Britaniyanın təhlükəsizlik strategiyasının əsasını təşkil edir. Börnhemin rəhbərliyi altında London Vaşinqtonla NATO, kəşfiyyat, müdafiə sənayesi və süni intellekt daxilində sıx əməkdaşlıq edəcək, eyni zamanda, daha müstəqil və proteksionist iqtisadi yanaşma tətbiq edəcək.

Bu kursun təbii davamı Avropa İttifaqı ilə praqmatik yaxınlaşma olacaq. Qitə ilə mümkün qədər yaxın əlaqələri həmişə müdafiə edən Börnhem “Brexit” prosesini geri çevirməyi planlaşdırmır, əksinə, ticarət və inzibati maneələri seçici şəkildə azaltmağa çalışacaq. Bu, elmi tədqiqatlarda, iqlim gündəliyində və Britaniya ixracını asanlaşdırmalı olan birgə enerji sahəsində genişlənmiş əməkdaşlıqda özünü göstərəcək. Çin və Hind-Sakit Okean regionu ölkələri kimi digər güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə hökumət ticarət əməkdaşlığını qoruyarkən milli təhlükəsizlik və infrastruktur üzərində ciddi nəzarəti saxlamaq niyyətindədir.

Bu qlobal prioritetlər həmçinin Londonun Cənubi Qafqaz da daxil olmaqla, heç bir fundamental qırılma gözlənilməyən regional ərazilərə yanaşmasını da müəyyən edir. Böyük Britaniya ənənəvi olaraq Azərbaycanı enerji təhlükəsizliyi və birbaşa investisiyalar sahəsində əsas tərəfdaş kimi görür. Böyük Britaniya kapitalı Azərbaycan enerji sektorunda güclü mövqe tutur və Bakı Avropa bazarına etibarlı resurs təchizatçısı olaraq qalır.

Eyni zamanda, yeni kabinetin rəhbərliyi altında əməkdaşlıqda diqqət yeni texnologiyalara yönəlməyə başlayacaq. Ətraf mühitə və logistikaya artan diqqəti ilə Börnhem hökuməti yaşıl enerji layihələrinə, bərpa olunan elektrik enerjisi ixracına və Avropa ilə Asiya arasında Orta Dəhliz nəqliyyat dəhlizinin inkişafına Britaniya investisiyalarını stimullaşdıracaq və region üçün yeni iqtisadi xətlər açacaq.

Yeni Baş nazirin ölkənin əsas xarici siyasət kursunu dəyişdirib-dəyişdirməyəcəyi deyil - burada institusional ətalət çox böyükdür - lakin onun Britaniyanın özünü dəyişdirmək üçün resursları olub-olmamasıdır. İqtisadi qeyri-sabitlik və daimi istiqamət dəyişikliklərindən bezmiş bir ölkə uzun müddət proqnozlaşdırıla bilən bir dövr tələb edir: əgər Börnhem birləşdirməyə müvəffəq olarsa.

Əgər sosial islahatlar sərt maliyyə reallıqları ilə balanslaşdırılacaqsa, onun hakimiyyətə gəlməsi yeni davamlı dövrün başlanğıcını qoyacaq. Əks halda, onun möhtəşəm bəyanatları tezliklə daha bir hökumət böhranına çevriləcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov