Bu gün Ümumdünya Göllər Günüdür

Bakı, 27 avqust, AZƏRTAC

Ötən ildən başlayaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) qərarı ilə hər il avqustun 27-də yeni ekoloji tarix – Ümumdünya Göllər Günü qeyd olunur.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu gün BMT Baş Assambleyasının 2024-cü il 12 dekabr tarixli qətnaməsi ilə təsis edilib və Yer kürəsinin heyrətamiz su ekosistemləri olan göllərə həsr edilib.

Günün təsisçilərinin fikrincə, həmin beynəlxalq tarix yalnız cəmiyyətin diqqətini təbiətin və ətraf mühitin zənginliyinə və gözəlliyinə yönəltmək üçün daha bir fürsət deyil, həm də göllərin qorunması və onların ehtiyatlarından davamlı istifadənin təşviqi üçün insanların səylərini səfərbər etmək vasitəsidir.

Coğrafiyadan çoxlarına məlum olduğu kimi, göl quruda yerləşən, təbii çökəklikdə formalaşan və dənizlə birbaşa əlaqəsi olmayan təbii su hövzəsidir. Onun su mübadiləsi gölə tökülən çaylar, dərələr və yeraltı su mənbələri hesabına təmin olunur. Göllər quru ərazilərin demək olar ki, hər yerində yayılıb. Onların əksəriyyəti şirin sulu olsa da, duzlu sulu göllərə də rast gəlinir. Planetdə 117 milyondan çox belə su hövzəsinin olduğu və onların Yer səthinin təxminən 4 faizini əhatə etdiyi bildirilir.

Göllər planetin “həyat mənbəyi” adlandırılır, çünki onlar həm insanların gündəlik ehtiyacları, həm də kənd təsərrüfatı və sənaye üçün əlçatan şirin suyun əsas mənbələrindən biri kimi mühüm təbii resursdur. Yer kürəsindəki şirin suyun əsas hissəsi buzlaqlarda donmuş vəziyyətdə olsa da, dünya üzrə səth şirin su ehtiyatlarının təxminən 90 faizi məhz göllərdə cəmlənib. Bundan əlavə, göllər çoxsaylı balıq, bitki və vəhşi heyvan növləri üçün yaşayış mühiti yaradaraq biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir, iqlimə təsir göstərir, havanın temperaturunu aşağı salır, daşqın sularını udur və karbon toplayır.

Göllər turizm sektorunda da mühüm rol oynayır. Onlar turistləri, idmançıları və balıq həvəskarlarını cəlb edir. Bununla da həmin bölgələrin iqtisadi imkanlarının və turizm cəlbediciliyinin inkişafına, yeni iş yerlərinin yaranmasına şərait yaradır.

Lakin bununla yanaşı, göllərin həddindən artıq istismarı və çirkləndirilməsi ilə bağlı ciddi ekoloji təhlükələr də mövcuddur. Gübrələrin, kimyəvi maddələrin, bərk tullantıların və çirkab suların birbaşa və ya çay sistemləri vasitəsilə göllərə axıdılması, suyun səviyyəsinin dəyişməsinə təsir edən qlobal istiləşmə, göllərin və onların ətraf ərazilərinin flora və faunasının düşünülməmiş şəkildə istismarı – bütün bunlar ekosistemlərin vəziyyətini sürətlə pisləşdirir və insanların sağlamlığına mənfi təsir göstərir.

Ekoloqların fikrincə, göllərə bu cür münasibət davam edərsə, onlar tənəzzül həddinə çata bilər. 2050-ci ilə qədər göl ekosistemlərinin dəyəri 20 faiz azala, çirklənmə 2 dəfədən çox arta, metan emissiyaları isə kəskin yüksələ bilər. Bu isə həm ətraf mühitə, həm də iqtisadiyyata ciddi zərər vuracaq. Son 50 il ərzində şirin su növlərinin sayı 85 faiz azalıb. Buna görə də bütövlükdə ətraf mühitə, eləcə də hər bir ekosistemə qayğı ilə yanaşmaq vacibdir. Göllərin ekosistemlərin dəstəklənməsində, biomüxtəlifliyin qorunmasında, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə və insanların dolanışıq vasitələrinin təmin edilməsində mühüm roluna dair məlumatlılığı artırmaq lazımdır. Məhz bugünkü tarix bütün beynəlxalq ictimaiyyəti təxirəsalınmaz tədbirlər görməyə, sabit və dayanıqlı həyat naminə gölləri qorumağa çağırır.

BMT bütün üzv dövlətləri, təşkilatları, ixtisaslaşmış qurumların üzvlərini və digər aidiyyəti tərəfləri, o cümlədən vətəndaş cəmiyyətini, özəl sektoru və elmi ictimaiyyəti Ümumdünya Göllər Gününü layiqincə qeyd etməyə çağırır. Bunun üçün göllərin və onlarla əlaqəli ekosistemlərin əhəmiyyəti, onların qorunması, bərpası və davamlı istifadəsi barədə maarifləndirmə və məlumatlılığın artırılması məqsədilə müxtəlif tədbirlərin təşkili tövsiyə olunur.

Azərbaycan ərazisində ümumi sahəsi 395 kvadratkilometr olan 450 göl müəyyən edilib ki, onlardan 10-nun sahəsi 10 kvadratkilometrdən böyükdür. Ən böyük göl Kür-Araz ovalığında yerləşən Sarısu gölüdür. Onun sahəsi 65,7 kvadratkilometr, tutumu 59,1 milyon kubmetr, Ağgölün sahəsi 56,2 kvadratkilometr, tutumu 44,7 milyon kubmetrdir. Candargöl Gürcüstanla sərhəddə yerləşir, sahəsi 10,6 kvadratkilometr, tutumu 51 milyon kubmetr, Böyük Alagölün həcmi 24,3 milyon kubmetrdir. Ümumilikdə respublikanın əsas göllərinin tam həcmi təxminən 265 milyon kubmetrə bərabərdir.

Ölkəmizdə ən dərin göl Göygöldür. Suyu göz yaşı kimi duru olan Göygöl dəniz səviyyəsindən 1556 metr hündürlükdə yerləşir. Sahəsi 80 hektar, ən dərin yeri isə 95 metrdir.

Respublikmızda göllər mənşəyinə görə 5 yerə bölünüb. Bunlardan tektonik göllər Abşeron-Qobustanda və Kiçik Qafqazda yayılıb. Böyük və Kiçik Alagöllər, həmçinin Acınohur gölü bu tipdəndir. Buzlaq mənşəli göllər Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək ərazilərində yaranır. Məsələn, Tufangöl belə göllərə aiddir. Uçqun və sürüşmədən yaranan bənd göllərə Göygöl, Maralgöl, Qanlıgöl və başqaları aiddir. Axmaz və ya çay-dərə göllərinə Kür çayı boyunca rast gəlinir. Məsələn: Ağgöl, Sarısu, Mehman, Hacıqabul gölləri və başqaları belələrinə aiddir. Qalıq və ya relikt göllər Xəzər dənizinin qalıqları olub, şorsuludur. Acınohur, Böyükşor, Masazır və digər göllər belələrinə aid edilir.

Müxbir – Göyçək Mahmudlu