Bürokratik cəhənnəm və absurd: Kafkanı oxumağa haradan başlamalıyıq?

İyirminci əsr ədəbiyyatının ən müəmmalı, ən ziddiyyətli və ən təsirli simalarından biri, şübhəsiz ki, Frans Kafkadır. Onun yaratdığı dünya o qədər unikal, o qədər sıxıcı və eyni zamanda cazibədardır ki, dünya ədəbiyyatşünaslığında bu atmosferi ifadə etmək üçün "Kafkaesk" termini yaranıb. Bəs bu "Kafkaesk" dünya nədir? Bu, fərdin özündən asılı olmayan, məntiqsiz, nəhəng və əzici bir bürokratik mexanizmin qarşısında aciz qaldığı, günahsızkən günahkar bilindiyi, yadlaşmanın və absurdun hökm sürdüyü bir məkandır.

Kafkanı oxumaq sadəcə bir ədəbi mətni oxumaq deyil, insanın öz daxili qorxuları və cəmiyyətin mexaniki soyuqluğu ilə üzləşməsidir. Lakin bu qaranlıq labirintə birdən-birə, hazırlıqsız girmək oxucunu qorxuda, yaxud mətndən uzaqlaşdıra bilər. Buna görə də Kafkanın dünyasına düzgün qapıdan daxil olmaq çox vacibdir.

Kafkanın fəlsəfəsi: Absurd, yadlaşma və labirint

Frans Kafkanı müəyyən bir fəlsəfi cərəyana, məsələn, sırf ekzistensializmə və ya sürrealizmə aid etmək haqsızlıq olar. O, bütün bunlardan qidalanan, lakin tamamilə fərdi bir fəlsəfə yaradıb. Kafkanın yaradıcılığının onurğa sütununu yadlaşma təşkil edir. Onun qəhrəmanları ailəyə, cəmiyyətə, işlərinə və ən dəhşətlisi – özlərinə yadlaşmış insanlardır.

İkinci əsas xətt isə bürokratik cəhənnəm və absurddur. Kafkanın dünyasında dövlət aparatları, məhkəmələr, qəsrlər heç vaxt fərdin xeyrinə işləmir. Bu qurumlar o qədər mürəkkəb, iyerarxik, məntiqsiz və o qədər uzaqdırlar ki, insan onlarla mübarizə apara bilmir, sadəcə olaraq bu çarxın içində əzilir. İnsan heç bir əməl törətmədən mühakimə oluna bilər və heç bir səbəb olmadan cəzalandırıla bilər. Kafkanın fəlsəfəsi bizə sistemin nə qədər amansız və fərdin necə tənha olduğunu xatırladır.

Kafkanın dünyasına giriş: Oxunma xronologiyası

Kafkanı xronoloji ardıcıllıqla – yəni yazılma tarixinə görə oxumaq məcburiyyətində deyilsiniz. Əksinə, tematik bir ardıcıllıq bu absurd dünyanı qavramağı xeyli asanlaşdırır. Budur, bürokratik cəhənnəmə addım-addım giriş bələdçisi:

1. İlk addım: "Çevrilmə"

Kafkanı anlamaq üçün başlanğıc nöqtəsi birmənalı olaraq "Çevrilmə" povestidir. Bir səhər oyanıb özünü nəhəng bir həşərata çevrilmiş görən Qreqor Zamzanın hekayəsi, əslində, modern insanın faciəsidir. Burada qəhrəmanın həşərata çevrilməsindən daha dəhşətli olan məqam onun ailəsinin və cəmiyyətin buna verdiyi soyuq, praqmatik reaksiyadır. Qreqor yalnız işə gedib pul qazana bildiyi müddətcə dəyərlidir. İstehlak cəmiyyətində insanın dəyərsizləşməsini və fərdin doğmalarına yadlaşmasını "Çevrilmə"dən daha sərt izah edən ikinci bir əsər tapmaq çətindir.

2. İkinci addım: Qısa hekayələr – "Cəza koloniyasında" və "Aclıq ustası"

Romanlara keçməzdən əvvəl Kafkanın qısa hekayələri onun stilini tam mənimsəmək üçün ideal fürsətdir. "Cəza koloniyasında" hekayəsi insanın öz yaratdığı qəddar mexanizmlərin və "ədalət" sisteminin qurbanına çevrilməsini göstərir. Burada mütləq itaət və kor-koranə inamın hara apara biləcəyi ustalıqla təsvir olunur. "Aclıq ustası" isə sənətkarın cəmiyyət tərəfindən başa düşülməməsi, tənha qalması və kütlənin bayağı əyləncələrə necə üstünlük verməsi haqqında dərin, sarsıdıcı bir metaforadır.

3. Üçüncü addım: "Məhkəmə"

Artıq Kafkanın təhkiyəsinə və havasına öyrəşdikdən sonra onun ən böyük şedevrlərindən biri olan "Məhkəmə"yə başlamaq olar. Yozef K.-nın 30 yaşında heç bir səbəb göstərilmədən həbs edilməsi və dərk edə bilmədiyi bir sistem tərəfindən mühakimə olunması prosesi – bürokratik cəhənnəmin tam mərkəzidir. Əsərdə günahın nə olduğu belə müzakirə edilmir; prosesin özü elə cəzadır. "Məhkəmə" müasir insanın dövlət maşını qarşısındakı fəsadlarının, izaholunmaz qorxularının və çıxılmazlığının epik tablosudur.

4. Dördüncü addım: "Qəsr"

"Məhkəmə"dən sağ çıxa bilsəniz, sizi daha qaranlıq və labirintəbənzər bir roman gözləyir: "Qəsr".

K. adlı bir yerölçən naməlum bir kəndə gəlir və kəndi idarə edən Qəsrə daxil olmaq, oradakı rəsmilərlə əlaqə qurmaq istəyir. Lakin bu, qətiyyən mümkün deyil. Qəsr həm hər yerdədir, həm də heç yerdə. Hakimiyyət o qədər mürəkkəb və uzaqdır ki, insan ora çatmaq üçün ömrünü sərf edə bilər, amma bir milimetr belə irəliləyə bilməz. Bu əsər insanın mütləq həqiqətə, mənaya və ya təsdiqə çatmaq cəhdlərinin absurdluğunu nümayiş etdirir.

5. Son addım: "Atama məktub" və "Gündəliklər"

Kafkanın qurduğu dünyanı tam deşifrə etmək üçün yazıçının daxili dünyasına səyahət şərtdir. Onun heç vaxt atasına göndərmədiyi (və ya göndərə bilmədiyi) bu məktub onun əsərlərindəki amansız və əlçatmaz hakimiyyət fiqurunun əslində, onun avtoritar atası Herman Kafka olduğunu sübut edir. Gündəlikləri isə Kafkanın öz qorxuları, inamsızlıqları və ədəbiyyata olan xəstəlik dərəcəsindəki ehtirası ilə baş-başa qalmaq üçün ən ideal mənbədir.

Yekun: Kafkaesk dünyadan çıxış varmı?

Frans Kafkanı oxumaq suallara cavab tapmaq demək deyil. O, oxucusuna rahatlıq və ya xoşbəxt sonluq vəd etmir. Əksinə, daxilinizdəki sükutu pozur və sizi müasir həyatın, şəhərləşmənin, sistemin acı reallıqları ilə amansızcasına üzləşdirir. Onun əsərlərini yuxarıda təklif olunan xronologiya ilə oxumaq, həmin bürokratik cəhənnəmin içində itib-batmamaq, oradan çıxış yolunu kəşf etməsək belə, o labirintdə necə yaşamağı və müqavimət göstərməyi öyrənmək üçün ən doğru bələdçidir. Kafka bizə göstərir ki, absurdun fərqində olmaq, ona təslim olmamağın ilk və ən vacib şərtidir.