“Cadugərlər bayramı” Azərbaycanda niyə qeyd olunur? ARAŞDIRMA

Hər il oktyabrın 31-də dünyanın müxtəlif ölkələrində Halloween bayramı qeyd olunur. Qorxulu kostyumlar, cadugər obrazları, skeletlər, balqabaq fənərləri, maskalar və qeyri-adi dekorasiyalarla müşayiət olunan bu gün son illərdə Azərbaycanda da diqqət çəkməyə başlayıb. Xüsusilə Bakıda restoranların, əyləncə mərkəzlərinin, mağazaların və müxtəlif məkanların Halloween atributları ilə bəzədilməsi, uşaqlar və böyüklər üçün xüsusi tədbirlərin təşkili bu bayrama marağın artdığını göstərir.

Bəs əslində Halloween nədir? Bu bayram kimlərə məxsusdur, hansı tarixi və dini köklərə dayanır? İnsanlar niyə həmin gün cadugər, şeytan, ruh və digər qorxulu obrazların geyimlərinə üstünlük verirlər? Ən əsası, Azərbaycan cəmiyyətində bu bayrama marağın artması nə ilə bağlıdır və onun qeyd olunması milli-mədəni dəyərlər baxımından necə qiymətləndirilməlidir?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Halloween haradan yaranıb və əslində kimin bayramıdır?

Halloweenin tarixi minilliklər əvvələ, qədim Kelt mədəniyyətinə gedib çıxır. Tarixçilərin əksəriyyəti bu bayramın ilkin köklərini qədim Keltlərin Samhain (Samhain) festivalı ilə əlaqələndirir. Keltlər əsasən indiki İrlandiya, Şotlandiya, Uels və Britaniya adalarının digər ərazilərində, eləcə də Qərbi və Mərkəzi Avropanın bəzi hissələrində yaşayan xalqlar olub.

Samhain festivalı oktyabrın 31-dən noyabrın 1-nə keçən gecə qeyd edilirdi. Bu tarix Kelt təqvimində yay fəslinin başa çatmasını, məhsul yığımının yekunlaşmasını və qış mövsümünün başlanmasını ifadə edirdi. Onlar həmin gecəni ilin ən sirli dövrlərindən biri hesab edirdilər.

Qədim inanclara görə, məhz bu gecə canlılar dünyası ilə ruhlar aləmi arasındakı sərhəd zəifləyir, ölən insanların ruhları və fövqəltəbii varlıqlar insanların yaşadığı dünyaya qayıda bilirdi. Buna görə də insanlar özlərini pis ruhlardan qorumaq məqsədilə böyük tonqallar qalayır, müxtəlif maskalar taxır və qeyri-adi geyimlərdən istifadə edirdilər.

Bu mərasimlərdə tonqalların xüsusi əhəmiyyəti vardı. İnsanlar tonqal ətrafında toplaşır, qışın gəlişini qarşılayır, müxtəlif ayinlər həyata keçirirdilər. Bəzi tarixi mənbələrdə heyvanların qurban verilməsi, gələcəklə bağlı fal mərasimlərinin keçirilməsi və ruhlardan qorunmaq üçün xüsusi geyimlərin seçilməsi kimi ənənələr də qeyd olunur.

Beləliklə, Halloweenin ilkin forması əyləncə məqsədilə yaradılmış bayram deyil, qədim Keltlərin mövsüm dəyişiklikləri, ölüm və ruhlarla bağlı inanclarına əsaslanan mərasimlər toplusu olub.

Xristianlıq bu bayramın formalaşmasına necə təsir edib?

Halloweenin müasir adının və bəzi ənənələrinin formalaşmasında xristianlığın da mühüm rolu olub.

Belə ki, xristian dünyasında noyabrın 1-i bütün müqəddəslərin anım günü – All Saints’ Day kimi qeyd edilir. Bu günün 8-ci əsrdə Qərb kilsəsinin təqvimində noyabrın 1-nə keçirilməsi ilə oktyabrın 31-i müqəddəslər günündən əvvəlki gecə kimi tanınmağa başlayıb.

İngilis dilində bu gecə “All Hallows’ Eve” adlandırılıb. Zaman keçdikcə ifadə qısalaraq “Halloween” formasını alıb.

Noyabrın 2-si isə vəfat edən insanların xatirəsinin yad edildiyi All Souls’ Day – Ölənlərin anım günü kimi formalaşıb.

Tarixçilər Halloweenin qədim Kelt mərasimləri ilə xristian ənənələrinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində müasir formasını aldığını bildirirlər. Bununla belə, Samhain festivalı ilə xristian anım günlərinin bir-birinə hansı dərəcədə və hansı məqsədlə təsir etdiyi barədə tarixçilər arasında müəyyən fikir ayrılıqları mövcuddur.

Deməli, Halloween yalnız bir dinin bayramı kimi təqdim edilə bilməz. Onun qədim bütpərəst inanclara əsaslanan tarixi kökləri və xristian təqvimi ilə bağlı formalaşma mərhələsi var.

Niyə cadugər, şeytan və qorxulu obrazlar seçilir?

Halloween deyildikdə insanların ağlına ilk növbədə cadugərlər, skeletlər, vampirlər, ruhlar, zombilər və qorxulu maskalar gəlir. Bu obrazların seçilməsi də bayramın tarixi mənşəyi ilə əlaqədardır.

Qədim Kelt inanclarında həmin gecə ruhların və fövqəltəbii varlıqların insanlar arasında dolaşdığına inanılırdı. İnsanlar özlərini həmin varlıqlardan qorumaq üçün müxtəlif maskalar taxır, zahiri görünüşlərini dəyişdirirdilər. Zaman keçdikcə bu ənənə Halloweenin əsas atributlarından birinə çevrildi.

Cadugər obrazının geniş yayılması isə sonrakı dövrlərdə Avropa folkloru, xalq inancları və qorxu ədəbiyyatı ilə əlaqələndirilir. Müasir Halloween mədəniyyətində cadugərlər, qara pişiklər, skeletlər və digər qorxulu personajlar bayramın vizual simvollarına çevrilib.

Digər məşhur atribut isə balqabaqdır. İçərisi boşaldılan, üzərində göz, burun və ağız formasında oyuqlar açılan, daxilinə işıq yerləşdirilən balqabaq “Jack-o’-lantern” adlanır.

Maraqlıdır ki, bu ənənənin ilkin formalarında balqabaqdan deyil, şalğam və digər kök tərəvəzlərdən istifadə olunurdu. İrlandiya və Şotlandiyada yayılmış bu ənənə sonradan Şimali Amerikada balqabağın daha geniş istifadəsi ilə dəyişdi. Balqabaq həm əlçatan, həm də oyulması daha asan olduğundan Halloweenin əsas simvoluna çevrildi.

Halloween necə Amerika və dünya bayramına çevrildi?

Halloweenin bu gün tanıdığımız kütləvi və əyləncə xarakterli formasının yayılmasında ABŞ-ın xüsusi rolu var.

XIX əsrdə İrlandiya və Şotlandiyadan Şimali Amerikaya köçən insanlar özləri ilə Halloween ənənələrini də aparıblar. Əvvəlcə əsasən həmin icmalar arasında qeyd olunan bayram zamanla Amerika cəmiyyətində geniş yayılıb.

Xüsusilə XX əsrdə Halloween kommersiya və əyləncə xarakteri qazanmağa başlayıb. İnsanlar evlərini bəzəyir, xüsusi geyimlər alır, uşaqlar isə qapı-qapı gəzərək şirniyyat istəyirlər.

Bu ənənə ingilisdilli ölkələrdə “Trick or Treat” ifadəsi ilə tanınır. Təxminən “Şirniyyat ver, yoxsa zarafat edəcəyik” mənasını daşıyan bu adət Halloweenin ən məşhur hissələrindən biridir.

Müasir dövrdə bayramın mahiyyəti də xeyli dəyişib. Bir çox insan üçün Halloween artıq dini və ya mistik mərasim deyil, kostyum festivalları, əyləncələr, ailəvi tədbirlər, filmlər və müxtəlif sosial fəaliyyətlər üçün bir fürsətdir.

Hazırda ABŞ və Kanadadan başqa, Böyük Britaniya, İrlandiya, Avstraliya və Avropanın müxtəlif ölkələrində də qeyd olunur. Sosial şəbəkələr, kino sənayesi, televiziya və qlobal əyləncə sektoru onun beynəlxalq miqyasda tanınmasına ciddi təsir göstərib.

Azərbaycanda Halloween niyə qeyd olunur?

Halloweenin Azərbaycanda qeyd olunması isə son illərdə müzakirə doğuran məsələlərdən birinə çevrilib. Çünki bu bayramın Azərbaycan xalqının tarixi, milli-mədəni irsi və ənənəvi bayram təqvimi ilə birbaşa bağlılığı yoxdur.

Buna baxmayaraq, xüsusilə Bakıda Halloweenə maraq göstərənlərin sayı artır. Oktyabrın son günlərində bəzi restoranlar, kafelər, əyləncə mərkəzləri və digər ictimai məkanlar xüsusi dekorasiyalarla bəzədilir. Halloween mövzusunda tədbirlər keçirilir, mağazalarda maskalar, kostyumlar və müxtəlif aksesuarlar satışa çıxarılır.

2024-cü ildə Azərbaycanda bu tendensiya ilə bağlı yayımlanan materiallarda da restoranların müştəri tələbatına uyğun olaraq Halloween tədbirləri təşkil etdiyi, kostyum və dekorasiya məhsullarına marağın artdığı qeyd olunurdu. Həmin materialda bayrama maraq göstərənlərin əsasən uşaqlar olduğu, bununla yanaşı, müxtəlif yaş qruplarından insanların da tədbirlərdə iştirak etdiyi bildirilirdi.

Bunun bir neçə səbəbi var.

Birincisi, qlobal mədəni təsirlərdir. Xarici filmlər, seriallar, animasiyalar, sosial şəbəkələr və internet platformaları Halloween obrazlarını Azərbaycan auditoriyasına da tanıdıb. Xüsusilə uşaqlar və gənclər bu bayramın vizual tərəfinə – qeyri-adi geyimlərə, maskalara, balqabaq dekorasiyalarına və əyləncəli tədbirlərə maraq göstərirlər.

İkincisi, kommersiya maraqlarıdır. Restoranlar, əyləncə mərkəzləri, mağazalar və digər biznes subyektləri Halloween tədbirlərini müştəri cəlb etmək, fərqli xidmətlər təqdim etmək və satış imkanlarını artırmaq üçün bir fürsət kimi qiymətləndirirlər. Xüsusi dekorasiyalar, tematik menyular, kostyum yarışları və fotozonalar bu məqsədə xidmət edir.

Üçüncüsü, sosial şəbəkələrin təsiridir. Instagram, TikTok və digər platformalarda Halloween görüntülərinin geniş yayılması insanların bu tədbirlərə marağını artırır. İstifadəçilər fərqli geyimlərdə fotolar çəkdirir, videolar paylaşır, dostları ilə tematik məclislər təşkil edirlər. Beləliklə, bayramın dini və tarixi mənşəyindən xəbərdar olmayan insanlar da onu əyləncə tədbiri kimi qəbul edirlər.

Dördüncüsü, xarici mədəniyyətlərlə tanışlıqdır. Xarici dillərin öyrənilməsi, beynəlxalq məktəblər, dil kursları və müxtəlif mədəni tədbirlər çərçivəsində Halloween haqqında məlumat verilir, bəzən uşaqlar üçün xüsusi şənliklər təşkil olunur.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda Halloweenin qeyd olunması onun cəmiyyət tərəfindən dini bayram kimi qəbul edildiyi anlamına gəlmir. İnsanların bir qismi üçün bu, sadəcə kostyum geyinmək, əylənmək və dostlarla vaxt keçirmək fürsətidir.

Halloween milli-mənəvi dəyərlərimizə ziddirmi?

Mövzunun müzakirə doğuran tərəflərindən biri də Halloweenin Azərbaycan cəmiyyətinin milli-mənəvi dəyərləri ilə münasibətidir.

Bir qrup insan hesab edir ki, Azərbaycan xalqının özünəməxsus bayramları, adət-ənənələri və zəngin mədəni irsi olduğu halda, başqa xalqların tarixi və dini köklərinə əsaslanan bayramların geniş şəkildə təbliğinə ehtiyac yoxdur. Onların fikrincə, xüsusilə uşaqlara milli bayramlarımızın mahiyyətinin öyrədilməsi və bu ənənələrin qorunması daha vacibdir.

Digər yanaşmaya görə isə Halloweenin müasir forması daha çox əyləncə xarakteri daşıyır. Bu tədbirlərdə iştirak etmək mütləq şəkildə onun tarixi inanclarını qəbul etmək demək deyil. İnsanlar müxtəlif ölkələrin mədəniyyətləri ilə tanış ola, onların əyləncə ənənələrini öyrənə bilərlər.

Əslində, burada əsas məsələ bayramın tarixi mənşəyini bilməklə onu müasir əyləncə formasından fərqləndirməkdir. Çünki Halloweenin qədim köklərində ruhlar, ölüm və fövqəltəbii qüvvələrlə bağlı inanclar olsa da, bu gün onu qeyd edən hər kəs həmin inancları bölüşmür.

Digər tərəfdən, uşaqların bu cür tədbirlərdə iştirakı zamanı qorxulu görüntülərin yaş səviyyəsinə uyğun seçilməsi də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə qan, zorakılıq, ölüm və dəhşət elementlərinin üstünlük təşkil etdiyi obrazlar azyaşlı uşaqlar üçün uyğun olmaya bilər. Buna görə də Halloween tədbirlərinin təşkilində əyləncə ilə qorxu məzmunu arasında fərq qoyulması vacibdir.

Əsas nəticə

Halloween nə Azərbaycan mənşəli bayramdır, nə də yalnız müasir Amerika ənənəsidir. Onun tarixi qədim Keltlərin Samhain mərasimlərinə gedib çıxır, adı isə xristian dünyasının müqəddəsləri anma ənənəsi ilə əlaqəlidir. Müasir görünüşünü isə əsasən Avropa folkloru və Şimali Amerika mədəniyyətinin təsiri altında qazanıb.

Azərbaycanda qeyd olunması isə daha çox qloballaşma, sosial şəbəkələr, xarici mədəniyyətlərin təsiri və kommersiya maraqları ilə bağlıdır. Bu səbəbdən Halloweenə münasibətdə onun tarixi mənşəyini, dini məzmununu və bugünkü əyləncə xarakterini bir-birindən fərqləndirmək lazımdır.

Ayşən Vəli