Cəbrayıl Vətənə qayıdan tarix, dirçələn yaddaş ŞƏRH

Bəzən bir torpağın azadlığı bir xalqın yaddaşında bütöv bir dövrün rəmzinə çevrilir. Cəbrayıl da Azərbaycan tarixində belə müqəddəs ünvanlardan biridir. Bu torpağın adı təkcə coğrafi məkan kimi deyil, Vətən sevgisinin, yurd həsrətinin, qəhrəmanlığın və Zəfərin simvolu kimi xalqımızın yaddaşına həkk olunub.
1993-cü ilin avqustunda Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən Cəbrayıl rayonu uzun illər ərzində öz doğma sakinlərinin qayıdışını gözlədi. İşğal nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri dağıdıldı, tarixi-mədəni irs nümunələrinə ciddi ziyan vuruldu, minlərlə insan doğma yurd-yuvasından didərgin düşdü. Lakin Cəbrayılın adı heç vaxt Azərbaycan xalqının yaddaşından silinmədi. Doğma torpağa qayıdış arzusu illər boyu nəsildən-nəslə ötürüldü.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi xalqımızın illərlə gözlədiyi tarixi anı yaxınlaşdırdı. Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə torpaqlarımızın azadlığı uğrunda əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Müharibənin ilk günlərindən Azərbaycan əsgərinin iradəsi, cəsarəti və peşəkarlığı özünü aydın şəkildə göstərdi. Cəbrayıl istiqamətində gedən döyüşlər Vətən müharibəsinin mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi. Azərbaycan Ordusunun ardıcıl hərbi əməliyyatları nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri bir-birinin ardınca işğaldan azad edildi. Nəhayət, 2020-ci il oktyabrın 4-də Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl şəhərinin və rayonun bir sıra kəndlərinin azad edilməsi barədə xalqa məlumat verdi. Bu xəbər bütün Azərbaycanda böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşılandı.
Cəbrayılın azad edilməsi xalqımız üçün adi bir hərbi hadisə deyildi. Bu, illərlə həsrətini çəkdiyimiz doğma torpağın yenidən Azərbaycana qovuşmasının müjdəsi idi. Cəbrayılın adı həmin gün Zəfər tariximizin parlaq səhifələrindən birinə çevrildi. Şəhidlərin qanı ilə suvarılmış bu torpaq Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı və xalqın sarsılmaz iradəsi ilə azadlığına qovuşdu.
Cəbrayılın hər qarışı özündə əsrlərin tarixini yaşadır. Rayon Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olmaqla zəngin tarixi-mədəni irsə malikdir. Bu baxımdan Xudafərin körpüsünün xüsusi əhəmiyyəti vardır. Araz çayı üzərində yerləşən bu qədim memarlıq nümunələri əsrlər boyu bölgənin mühüm tarixi və mədəni məkanlarından biri olub. Xudafərin körpüsü bu gün Azərbaycanın qədim dövlətçilik və memarlıq tarixinin mühüm yadigarları sırasında dayanır.
Cəbrayılın tarixi yalnız Xudafərinlə məhdudlaşmır. Rayon ərazisində yerləşən türbələr, məscidlər, qəbirüstü abidələr, qədim yaşayış məskənləri və digər memarlıq nümunələri Azərbaycan xalqının zəngin mədəni irsinin tərkib hissəsidir. İşğal illərində həmin abidələrin bir qisminə zərər vurulması və baxımsız vəziyyətə salınması xalqımızın tarixi-mədəni irsinə qarşı törədilmiş dağıntıların miqyasını göstərirdi.
Zəfərdən sonra isə Cəbrayıl üçün yeni tarix başladı. Artıq burada yalnız dağıntıların izləri deyil, quruculuğun və dirçəlişin izləri görünür. Yeni yolların salınması, elektrik və su təchizatının yaradılması, sosial obyektlərin inşası, yaşayış məhəllələrinin formalaşdırılması Cəbrayılın gələcək simasını müəyyənləşdirir. Bir vaxtlar həyatın dayandığı bu ərazilərdə yenidən həyat canlanır.
Cəbrayılın bərpası həm də Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətlərindən biridir. Uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların öz evlərinə, torpaqlarına qayıtması tarixi ədalətin bərpasının ən mühüm göstəricilərindəndir. Qayıdış təkcə insanların fiziki olaraq doğma torpağa dönməsi deyil, həm də yurd anlayışının, ailə xatirələrinin və milli yaddaşın yenidən həmin məkanda yaşadılmasıdır.

Bu torpaqlarda yeni həyat qurulduqca Cəbrayılın keçmişi ilə gələcəyi arasında möhkəm bağ yaranır. Müasir infrastrukturla tarixi irsin qorunması, yeni yaşayış məkanları ilə qədim abidələrin bir arada yaşadılması Cəbrayılın yeni inkişaf modelinin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Burada qurulan hər bir yol, bina və sosial obyekt eyni zamanda gələcəyə atılan addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Cəbrayıl həm də şəhidlərimizin əziz xatirəsinin yaşadığı müqəddəs torpaqdır. Bu rayon uğrunda gedən döyüşlərdə Azərbaycan əsgərləri misilsiz qəhrəmanlıq göstərdilər. Onların fədakarlığı sayəsində illərlə həsrətində olduğumuz torpaqlara üçrəngli Azərbaycan bayrağı sancıldı. Bu səbəbdən Cəbrayılın hər qarışında həm Zəfərin qüruru, həm də şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsi yaşayır.
27 sentyabr – Anım Günündən başlayaraq 44 günlük Vətən müharibəsinin hər günü Azərbaycan xalqının tarixində xüsusi iz buraxdı. Cəbrayılın azadlığı isə həmin Zəfər yolunun mühüm mərhələlərindən biri oldu. Bu qələbə Azərbaycan Ordusunun hərbi gücünü, xalqımızın həmrəyliyini və Vətən uğrunda mübarizə əzmini nümayiş etdirdi.
Bu gün Cəbrayılın adı artıq yalnız keçmişin ağrılı xatirələri ilə deyil, gələcəyin quruculuğu ilə də səslənir. Burada yeni məktəblərin, yolların, yaşayış məhəllələrinin və digər infrastrukturun yaradılması Böyük Qayıdışın real mənzərəsini formalaşdırır. Doğma torpağa qayıdan insanların səsi, uşaqların gülüşü və yenidən qurulan yaşayış məkanları Cəbrayılın həyatla qayıtdığının ən böyük göstəricisidir. Cəbrayılın azadlığı Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşayacaq. Çünki bu Zəfər yalnız bir şəhərin və rayonun azadlığı deyil, illərlə davam edən həsrətin sona çatması, doğma torpağa qayıdışın başlanması və milli iradənin təntənəsi idi. Cəbrayılın azadlıq salnaməsi şəhidlərimizin qanı, qazilərimizin qəhrəmanlığı, əsgərlərimizin şücaəti və xalqımızın birliyi ilə yazıldı. Bu salnamə gələcək nəsillərə Vətənin necə qorunduğunu, torpağın necə müqəddəs olduğunu və azadlığın hansı böyük fədakarlıqlar hesabına əldə edildiyini xatırladacaq.
Cəbrayıl yenidən qurulur, yenidən canlanır və gələcəyə doğru addımlayır. Vaxtilə həsrət və kədərin simvoluna çevrilən bu qədim yurd indi Zəfərin, qayıdışın və dirçəlişin ünvanıdır. Cəbrayılın azadlığı Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərin unudulmaz səhifələrindən biri olaraq qalacaq. Cəbrayıl – şəhidlərin əmanəti, xalqın yaddaşı, Vətənin müqəddəs parçası və Zəfərin canlı salnaməsidir.

Tural Sadıxov

YAP Culfa rayon təşkilatının əməkdaşı