Çin dolların qlobal hökmranlığına son qoymağa çalışır: Yuan necə bərkidi? ANALİZ

Son illərdə dünyanın iqtisadi və maliyyə sistemində mübarizə daha da qızışıb. Qlobal iqtisadiyyatda payını durmadan artıran, dünyanın 1-ci iqtisadiyyatına çevrilən, az qala bütün sahələrdə dünya bazarlarını ələ keçirən Çin maliyyə sistemində də dünyanın əsas mərkəzinə çevrilməyi hədəf qoyub.

Pekin qlobal səhnədə yuanın təşviqində daha da fəallaşıb. İndi borclularına dollar kreditlərini yuanla ifadə olunmuş kreditlərə çevirmək imkanı təklif edir. Keniya artıq buna razılıq verib və bir neçə yüz milyon dollar qənaət edəcək. Çin istiqrazları daha populyarlaşıb. Hər yeni müqavilə beynəlxalq dövriyyədə yuanın həcmini və çəkisini artırır.

Çin borclu ölkələrə dollar kreditlərinin bir hissəsini Çin valyutası ilə ifadə olunmuş kreditlərə çevirmək imkanı təklif edir. Bunun müqabilində borcalanlara daha aşağı faiz dərəcələri verilir.

Məsələn, Keniya artıq dəmir yolu kreditlərini yuana çevirməyə razılıq verib və borc həcmində ildə 215 milyon dollar qənaət edəcək. Efiopiya Çinə olan 5,38 milyard dollarlıq borcunun bir hissəsini yuan kreditlərinə çevirməyi müzakirə edir.

Çinin Afrikadakı ən böyük borclularından biri olan Zambiya da dollar kreditlərindən yuana keçməyi düşünür.

Con Hopkins Universitetinin Çin-Afrika Tədqiqatları mərkəzinin eksperti Yufana Huangın sözlərinə görə, Laos, Cibuti, Konqo, Mozambik və Seneqal da "Keniya modeli"nə keçə bilər. "Çinin dollar kreditlərini yuana çevirmək strategiyası yeni deyil; əksinə, bu, ardıcıl, uzunmüddətli siyasətdir. Yuanın genişlənməsi ümumiyyətlə 2000-ci illərin sonlarında başlayıb. 2016-cı ildə BVF yuanı Xüsusi Borc Hüquqları səbətinə daxil edərək ona sərbəst istifadə edilə bilən valyuta statusu verib. Eyni zamanda, Çin bank şəbəkəsini və CIPS beynəlxalq ödəniş sistemini qurub və genişləndirməyə davam edir”.

Rusiya İqtisadiyyat Universitetinin Davamlı İnkişaf Maliyyəsi kafedrasının professoru Mixail Qordienko “Vzqlyad” qəzetinə bu siyasətin mahiyyətini izah edib: “Maliyyə infrastrukturunun istifadəçilərlə doldurulması lazım olduğu aydındır və buna digər ölkələrə borcların restrukturizasiyası yolu ilə nail olmaq olar. Bu, hər iki tərəf üçün faydalıdır. Borcalan kredit şərtlərini öz xeyrinə tənzimləməklə defolt riskini azaldır, kreditor isə öz valyutasına tələbat yaradır və maliyyə institutlarını tələbatda saxlayır”.

“Freedom Finance Global” şirkətinin Maliyyə Təhlili direktoru Erlan Abdikərimov isə bunu belə izah edir: “ABŞ baza dərəcəsini artırmaqla inflyasiya ilə mübarizə apararkən, Çin deflyasiya meylləri fonunda aşağı faiz dərəcələrini qoruyub saxladı. Buna görə də, borc alan ölkələr Çindən dollarla müqayisədə daha aşağı faiz dərəcələri alırlar. Bundan əlavə, inkişaf etməkdə olan bazarlar daha proqnozlaşdırıla bilən maliyyələşdirmə mənbəyinə çıxış əldə edir və borclarını daha çevik şəkildə yenidən strukturlaşdırmaq imkanı əldə edirlər".

Çin artıq ondan borc alan ölkələrin böyük bir dairəsini formalaşdırıb və indi hamısı yuanla ifadə olunmuş borclarının yenidən strukturlaşdırılmasından faydalanır. Dünya Bankının təsnifatına görə, kasıb ölkələrin 78-i Çinə təxminən 67 milyard dollar borcludur. Bu kreditlər daha aşağı faiz dərəcələri ilə yuana çevrilərsə, bu ölkələrə çox ehtiyac duyulan maliyyə məkanı verəcək, Çin isə heç nə itirməyəcək. Əksinə, yuanın qlobal miqyasda payı yalnız artacaq.

Çinin yuanın qlobal miqyasda istifadəsini təşviq etmək üçün istifadə etdiyi digər bir vasitə dollar istiqrazlarının buraxılışlarının yuana çevrilməsi və Çin Xalq Bankının svop xətlərinin genişləndirilməsidir.

Bu il Macarıstan və Qazaxıstan ilk dəfə olaraq yuan istiqrazları buraxıblar. Şri-Lanka avtomobil yollarının tikintisi üçün 500 milyon yuan kredit alıb. İndoneziya ilk dəniz yuan istiqraz buraxılışını hazırlayır. 2025-ci ilin oktyabr ayına qədər hökumətlər, dövlətə məxsus banklar və beynəlxalq təşkilatlar kreditlər və istiqrazlar vasitəsilə 2024-cü ildəkindən 2 dəfə çox yuan və ya təxminən 68 milyard yuan (9,5 milyard dollar) cəlb etmişdilər. Çin Xalq Bankının da təxminən 30 ölkə ilə valyuta mübadiləsi var. Bu alət dollar olmadan yuanla hesablaşmalara imkan verir.

Çinin məqsədi yuanın qlobal səhnədəki rolunu dollara qarşı gücləndirmək və onu 1 nömrəli valyutaya çevirməkdir. Buna görə də Pekin ABŞ hökumətinin borclarındakı payını yüz milyardlarla dollar azaltmış və eyni zamanda öz paylarını təşviq etmişdir.

Çini borc bazarında ABŞ səviyyələrinə yaxınlaşdıra biləcək şərtlərə yuanın tam konvertasiya olunması və kapital nəzarətinin aradan qaldırılması, hüquqi islahatlar, daha güclü tənzimləyici müstəqillik, həmçinin özəl və xarici iştirakçılar üçün şəffaf rəqabət mühitinin yaradılması daxildir.

Lakin Çin hələ də ciddi kapital nəzarətini saxlayır və yuanın məzənnəsi Çin Xalq Bankı tərəfindən idarə olunur. Bu, onun sərbəst dövriyyəsini məhdudlaşdırır və valyutanı beynəlxalq investorlar, xüsusən də uzunmüddətli istiqraz investisiyaları üçün daha az cəlbedici edir.

Doğrudur, dolların yerini almaq yuan üçün hələlik çətin bir vəzifə olaraq qalır. Lakin Çin aktiv şəkildə yuanın hesablaşmalarda və kreditləşmədə mövqeyini gücləndirdiyi, "yuan zonası" təsirini yaratdığı çoxvalyutalı sistem yaratmağa çalışır, lakin hələlik vahid qlobal ehtiyat valyutası olmağa can atmır”.

Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının məlumatına görə, qlobal yuan dövriyyəsi gündə 817 milyard dollara qədər artaraq Britaniya funt sterlinqinə yaxınlaşıb. Çin valyutasının qlobal valyuta əməliyyatlarındakı payı 2022-ci ildəki 7%-ə qarşı 8,5%-ə çatıb. Müqayisə üçün, funt sterlinq 12,9%-dən 10,2%-ə düşüb. Beləliklə, yuan ticarət həcminə görə dünyada 5-ci ən böyük valyuta kimi özünü möhkəm şəkildə təsdiqləyib və funt sterlinqlə olan fərqi azaldır.

Hər yeni yuan hesablaşma müqaviləsi və buraxılan hər bir istiqraz beynəlxalq dövriyyədə Çin valyutasının həcmini artırır. Bu, yuanın statusunu artırır. Daha əlverişli şərtlər təklif etmək Çinə borclu ölkə üzərində iqtisadi təsir göstərməyə və qarşılıqlı əlaqənin bütün şərtlərini nəzərə alaraq onunla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq qurmağa imkan verir.

Svop xətlərinə gəldikdə isə, ekspertlər hesab edirlər ki, onlar açıq bazarda valyuta almağa ehtiyac olmadan yuana çıxış imkanı verir. Məsələn, Çin Xalq Bankı ilə Avropa Mərkəzi Bankı arasında da oxşar müqavilələr imzalanıb və bu müqavilələr 2025-ci ildə 350 milyard yuan və 45 milyard avro məbləğində vəsait ayrılmasını nəzərdə tutur. Bu təcrübə yuanın beynəlmiləlləşməsinə birbaşa töhfə verir, beynəlxalq hesablaşmalarda istifadəsi üçün əlavə rəsmi kanal yaradır və valyutaya etimadı gücləndirir.

Ümumiyyətlə, qlobal maliyyə sistemində valyutaların etibarlılığını təmin edən əsas amil onun arxasında dayanan iqtisadiyyatdır. Çin iqtisadiyyatının davamlı böyüməsi və dünya bazarlarında Çin məhsullarının payının artması yuanın nüfunu və etibarlılığını çoxaldır. Yaxın 10-15 ildə yuanın əsas dünya valyutasına çevriləcəyi şübhə doğurmur.

Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatlarında yuanın payı artır. Dövlət Neft Fondunun ümumi portfeli 70 milyard ABŞ dolları təşkil edir. Bunun 11, 4 milyardı yuanda, 11,9 milyardı avroda, 47,5 milyardı dollarda saxlanır. Qalan hissə isə digər valyutalara və qızıla yönəldilib.

Göründüyü kimi, bizim ehtiyatlarda da yuan demək olar ki 2-ci mövqeyə çıxıb, avro ilə təxminən eynidir. Çinlə iqtsiadi əməkdaşlığımız və ticarətimiz artan xətlə getdiyinə görə, yuanın bizim üçün əhəmiyyəti də artracaq.

Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb