ÇİN NECƏ İNKİŞAF ETDİ? Etibar Əliyevin yazısı

Etibar ƏLİYEV, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru

Çinlilərin yeni bir şey yaratmaq və ya gələcəyi görmək qabiliyyəti yox idi. Onlar istehsalda dünya lideri idilər, ancaq nəyi istehsal etmək məsələsində məsləhət verəcək adama ehtiyacları var idi. Öz məhsullarını yarada bilmirdilər. Çin dövləti bunu dəyişmək istəyirdi. Ona görə də ABŞ-a nümayəndə heyəti göndərdi ki, “Apple”, “Google” və “Microsoft” kimi şirkətlərdə işi araşdırıb izləyərək, yaradıcı olmağı öyrənsinlər. Nümayəndə heyəti yaradıcılıq və kəşfin haradan gəldiyini öyrənmək üçün suallar verirdi. “Apple” və “Google” gələcəyi özləri və bizim üçün kəşf edirdilər. Bəs bunu necə edirdilər? 

Tədqiqatçılara belə məlum oldu ki, orada işləyənlər üçün ümumi cəhət uşaqlıqdan elmi kitablara meylli olmalarıdır. Elmi-bədii kitablar elm və xəyalpərəstliyin qovuşmasıdır. Elmin inkişafı üçün fantaziya çox önəmlidir. Bədiilik yeri tərk etmədən uçmağa imkan verir. Elmi-ədəbi şəhər və maşınlar get-gedə yaşadığımız real şəhər və sürdüyümüz həqiqi maşınlara çevrildi. Bədiilik səni əvvəllər heç vaxt olmadığın və mövcud olmayan yerlərə aparır. Gələcəyə bir dəfə düşəndən sonra ətrafındakı dünya ilə qane olmursan. Məhz bu, insanları inkişafa və hər şeyin daha yaxşısını düzəltməyə vadar edir. Çinlilərin isə problemi var idi. Onlar elmi-bədii ədəbiyyatı qadağan etmişdilər. Antimənəvi çirklənmə kampaniyası zamanı (1983-1984) dövlət elmi ədəbiyyatı “mənəvi çirklənmə” adlandırmışdı. Onun praktiki xeyrini görə bilmirdilər və istəmirdilər ki, insanlar xəyalpərəst olub yeni ideyalar qursunlar. Yeni ideyalar həmişə müxtəlif olur, bu onların təbiətindədir. ABŞ-dəki araşdırmaların nəticəsi olaraq çinlilər nəinki qadağanı aradan qaldırdılar, üstəlik elmi ədəbiyyatın təbliğinə başladılar. Çin indi jurnal və kitabların yüksək dövriyyəsinə görə dünyada elmi ədəbiyyat üzrə ən böyük bazara çevrilib.

Özümüzü gələcək üçün planlaşdırmaq insan olmağın əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Xəyallarımız bizdə olan ən güclü alətlərdir. Onlar istənilən maşın, təyyarə və ya raketdən daha güclüdür. Çünki məhz bizim xəyallarımız o maşın, təyyarə və raketləri yaradır. Xəyalpərəstlik xeyiri olan praktiki qabiliyyətdir. Tez-tez cilalanmalıdır, yoxsa paslanaraq məhv olar. Harasa gedəcəksən? Bu sənin taleyini müəyyənləşdirəcək? Hamımız istədiyimiz vaxt “yaxın 10 ildə kim olmaq istəyirəm”, “yaxın 10 ildə harada olmaq istəyirəm” və ya “hansı işlə məşğul olmaq istəyirəm” kimi suallar verməklə həyatımızı dəyişə bilərik.(Mənbə: Rod Cadkins “Yaradıcı düşünmə sənəti”)